१४. सुगी
कवी — संतोष आळंजकर | संपूर्ण स्वाध्याय, भावार्थ व यमक अलंकार — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठाविषयी
ही कवी संतोष आळंजकर यांची कविता आहे. सुगी म्हणजे पीक कापणीचा हंगाम. वर्षभराच्या कष्टांनंतर शिवारात भरपूर पीक आल्यावर शेतकरी आनंदित होतो. तो देवाविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- सुगीचे दिवस आले असून विळे धार लावून तयार ठेवले आहेत.
- ज्वारी-बाजरीची धाटे पिवळी झाली असून त्यांवर मोत्यांसारखे दाणे लगडले आहेत.
- शेतकरी मातीचा टिळा लावून कामाला लागतो.
- भर उन्हात सोंगणी करतानाही त्याच्या मनात आनंद असतो.
- असे सुगीचे दिवस नेहमी यावेत, असे तो देवाकडे मागतो.
शब्दार्थ
- सुगी – हंगाम
- पाजळणे – धार लावणे
- हुरूप – उत्साह
- सोंगणी – कापणी
- नित – नेहमी
प्रसिद्ध कवी. विविध वाङ्मयीन नियतकालिकांतून त्यांचे लेखन प्रसिद्ध होते.
| कवितासंग्रह | ‘मातीत हरवल्या कविता’, ‘हंबरवाटा’ |
| ललित लेखसंग्रह | ‘रानभुलीचे दिवस’ |
| बालकथासंग्रह | ‘चांदणभुलव्या’ |
| पुरस्कार | ‘विशाखा’, ‘शिवार’, ‘भि. ग. रोहमारे’ व इतर अनेक |
कवितेचा आशय : वर्षभर शेतात राबून पिके काढणीला येतात तेव्हा सगळे कष्ट विसरून शेतकरी आनंदित होतो. सुगीच्या दिवसांत भरभरून पीक आल्यामुळे शेतकरी परमेश्वराविषयीची कृतज्ञता व्यक्त करतानाचे वर्णन या कवितेत अतिशय संवेदनशीलपणे केले आहे.
मध्यवर्ती विचार : कष्टाला फळ मिळाल्यावर होणारा आनंद, मातीविषयीचे प्रेम आणि निसर्ग व परमेश्वराविषयीची कृतज्ञता — या तिन्ही भावना या कवितेत एकवटल्या आहेत.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सुगी | हंगाम |
| पाजळणे | धार लावणे |
| हळदला | पिवळा झाला, बहरला |
| रानमेवा | जंगलातील झाडांपासून मिळणारी फळे (उदा. करवंद, बोरे) |
| धाट | जोंधळा (ज्वारी), बाजरी इत्यादींची उभी रोपे |
| लगडणे | दाण्यांनी भरणे |
| मापडे | माप |
| हुरूप | उत्साह |
| कंबर कसणे | सिद्ध होणे |
| आथी | पिकांच्या रांगा |
| सोंगणी | कापणी |
| नित | सदैव, नेहमी |
| हेवा वाटणे | मत्सर / द्वेष वाटणे |
Advertisement
- (अ) धाट पिवळे पिवळे / वर मोती लगडले.
- (आ) भर उन्हात सोंगणी / तरी चांदणे मनात.
- (इ) असे सुगीचे दिवस / नित येऊ दे रे देवा.
पीक पिकल्यावर ज्वारी-बाजरीची धाटे पिवळी होतात. त्यांची कणसे दाण्यांनी भरलेली असतात. ते टपोरे दाणे उन्हात चमकतात. म्हणून कवीला ते मोत्यांसारखे वाटतात.
शेतकरी वर्षभर शेतात कष्ट करतो. त्याचे फळ म्हणून शिवारात भरपूर पीक येते. ते पाहून तो सगळे कष्ट विसरतो. त्याचा आनंद मनात मावत नाही.
सुगी म्हणजे पीक कापणीचा हंगाम. वर्षभर केलेल्या कष्टांचे फळ शेतकऱ्याला सुगीत मिळते. शिवारभर पीक डोलताना दिसते. वर्षभराच्या धान्याची सोय होते. म्हणून सुगीच्या दिवसांत शेतकरी आनंदी असतो.
हे विधान मला पटते. शेतकऱ्याला सुगीचा आनंद वर्षभराच्या कष्टांमुळेच मिळतो. नियमित अभ्यास केल्यावरच चांगले गुण मिळतात. खेळाडूही रोजच्या सरावानेच पदक मिळवतो. म्हणून परिश्रमाशिवाय यश नाही.
चर्चा करू या : ‘सुगीचे दिवस’, ‘शिवार’, ‘रानमेवा’ या विषयांवर वर्गात चर्चा करा व त्याविषयी माहिती जाणून घ्या. (सुगी — कापणीचा हंगाम · शिवार — गावाच्या शेतजमिनीचा परिसर · रानमेवा — जंगलात नैसर्गिकरीत्या मिळणारी फळे : करवंद, बोरे, जांभूळ, आवळा, चारोळी, तोरण.)
शेतकरी देवाजवळ मागणे मागतो — हे देवा, असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ दे. तू सर्वांना भरभरून दे. म्हणजे कोणालाही दुसऱ्याचा हेवा वाटणार नाही. सर्वांचे भले चिंतणारी शेतकऱ्याची उदार वृत्ती या ओळींतून दिसते.
| वाक्प्रचार | अर्थ | वाक्यात उपयोग |
|---|---|---|
| कंबर कसणे | सिद्ध होणे, तयारीने कामाला लागणे | परीक्षा जवळ आल्यावर सुमितने अभ्यासासाठी कंबर कसली. |
| हुरूप येणे | उत्साह वाटणे | शिक्षकांनी कौतुक करताच सर्व मुलांना कामाचा हुरूप आला. |
| हेवा वाटणे | मत्सर किंवा द्वेष वाटणे | मित्राला मिळालेले बक्षीस पाहून कोणालाही त्याचा हेवा वाटला नाही. |
| उदा., सुगीचे | दिवस |
| (अ) देवाचे | मापडे |
| (आ) चांदणे | मनात |
| (इ) हळदला | रानमेवा |
| क | य | र | शा | र | फ | जां | उ | इ | आं | री |
| ग | र | आ | व | ळा | ध | म | भू | वा | ए | बा |
| ए | प्र | वं | उ | झ | ष | ह | च | ळ | ह | प |
| म | ह | ण | द | ठा | ळे | छ | का | झ | ज्ञ | ज |
| र | य | ए | ह | य | मे | द | जु | भू | क | बो |
| चिं | च | झ | फ | चा | रो | ळी | ध | झ | रं | द |
सापडलेले रानमेवे :
कोठे सापडतात : आवळा — दुसरी ओळ आडवी · काजू — उभे · चिंच व चारोळी — शेवटची ओळ आडवी · करवंद, जांभूळ व आंबा — तिरपे. तक्त्यातील शब्द आडवे, उभे व तिरपे अशा तिन्ही दिशांनी वाचून पाहा.
| शब्द | यमक साधणारा शब्द |
|---|---|
| ठेवा | मेवा |
| लगडले | सांडले |
| हुरूप | — |
| माथी | आथी |
| मनात | पोटात |
| देवा | हेवा |
उदाहरणे :
व्याख्या : कवितेच्या चरणाच्या शेवटी, मध्ये किंवा ठरावीक ठिकाणी एक किंवा अनेक अक्षरे वेगळ्या अर्थांनी आल्यास ‘यमक’ हा अलंकार होतो.
‘सदा सर्वदा योग तुझा घडावा । तुझे कारणी देह माझा पडावा ॥
उपेक्षु नको गुणवंता अनंता । रघुनायका मागणे हेचि आता ॥’
| शब्द | यमक साधणारे शब्द |
|---|---|
| (१) ठेवा | मेवा, देवा, हेवा, सेवा |
| (२) लगडले | सांडले, मांडले |
| (३) माथी | आथी, साथी, हाती |
| (४) मनात | पोटात, रानात, शिवारात |
- पाऊस आला रानात, आनंद उरला मनात.
- सूर्य उगवे पहाटे, अंधार सारा फाटे.
शोध घेऊ या : भारतीय पारंपरिक शेती आणि आधुनिक शेती यांविषयीची माहिती आंतरजालाच्या साहाय्याने मिळवा. (पारंपरिक — बैलजोडी, नांगर, विळा, पावसावर अवलंबून · आधुनिक — ट्रॅक्टर, ठिबक सिंचन, सुधारित बियाणे, हरितगृह, ड्रोनद्वारे फवारणी.)
- ‘सुगी’ या कवितेचे कवी कोण? — संतोष आळंजकर.
- ‘सुगी’ म्हणजे काय? — पीक कापणीचा हंगाम.
- विळे का पाजळायचे आहेत? — पीक कापण्यासाठी त्यांना धार लावायची आहे.
- धाटांवर काय लगडले आहे? — मोत्यांसारखे टपोरे दाणे.
- शेतकरी माथी कशाचा टिळा लावतो? — मातीचा.
- सोंगणी केव्हा चालू आहे? — भर उन्हात.
- शेतकरी देवाकडे काय मागतो? — असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ देत आणि कोणाला कोणाचा हेवा वाटू नये.
- ‘हुरूप’ या शब्दाचा अर्थ काय? — उत्साह.
विद्यार्थ्यांकडून सामूहिक व वैयक्तिक स्वरूपात कविता तालासुरात व साभिनय म्हणून घ्यावी. शेती, शेतकरी व सुगीचे दिवस यांविषयी चर्चा घडवून आणावी.