इयत्ता ६ वी · मराठी · भाग ३

१४. सुगी

कवी — संतोष आळंजकर | संपूर्ण स्वाध्याय, भावार्थ व यमक अलंकार — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

पाठाविषयी

ही कवी संतोष आळंजकर यांची कविता आहे. सुगी म्हणजे पीक कापणीचा हंगाम. वर्षभराच्या कष्टांनंतर शिवारात भरपूर पीक आल्यावर शेतकरी आनंदित होतो. तो देवाविषयी कृतज्ञता व्यक्त करतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सुगीचे दिवस आले असून विळे धार लावून तयार ठेवले आहेत.
  • ज्वारी-बाजरीची धाटे पिवळी झाली असून त्यांवर मोत्यांसारखे दाणे लगडले आहेत.
  • शेतकरी मातीचा टिळा लावून कामाला लागतो.
  • भर उन्हात सोंगणी करतानाही त्याच्या मनात आनंद असतो.
  • असे सुगीचे दिवस नेहमी यावेत, असे तो देवाकडे मागतो.

शब्दार्थ

  • सुगी – हंगाम
  • पाजळणे – धार लावणे
  • हुरूप – उत्साह
  • सोंगणी – कापणी
  • नित – नेहमी
★कवी परिचय — संतोष आळंजकर (१९७८)

प्रसिद्ध कवी. विविध वाङ्मयीन नियतकालिकांतून त्यांचे लेखन प्रसिद्ध होते.

कवितासंग्रह‘मातीत हरवल्या कविता’, ‘हंबरवाटा’
ललित लेखसंग्रह‘रानभुलीचे दिवस’
बालकथासंग्रह‘चांदणभुलव्या’
पुरस्कार‘विशाखा’, ‘शिवार’, ‘भि. ग. रोहमारे’ व इतर अनेक

कवितेचा आशय : वर्षभर शेतात राबून पिके काढणीला येतात तेव्हा सगळे कष्ट विसरून शेतकरी आनंदित होतो. सुगीच्या दिवसांत भरभरून पीक आल्यामुळे शेतकरी परमेश्वराविषयीची कृतज्ञता व्यक्त करतानाचे वर्णन या कवितेत अतिशय संवेदनशीलपणे केले आहे.

★कवितेचा भावार्थ (कडवेनिहाय)
कडवे १ : सुगीचे — म्हणजे पीक कापणीचे — दिवस आले आहेत. विळे धार लावून तयार ठेवा आणि चला रानाकडे! रानातला मेवाही आता पिवळा होऊन बहरला आहे.
कडवे २ : ज्वारी-बाजरीची धाटे पिवळीधमक झाली असून त्यांवर दाणे मोत्यांसारखे लगडले आहेत. जणू देवानेच आपले माप उपडे करून शेतशिवारात धान्य ओतले आहे, असे ते दृश्य दिसते.
कडवे ३ : हे पाहून शेतकऱ्याच्या मनाला हुरूप येतो. मातीचाच टिळा तो कपाळाला लावतो आणि कंबर कसून कामाला लागतो. पिकांच्या एकामागून एक रांगा तो कापत जातो.
कडवे ४ : भर उन्हात सोंगणी सुरू असते; तरीही मनात मात्र चांदण्यासारखा गारवा व आनंद असतो. शिवारातले भरलेले पीक पाहताना पोटात सुख मावेनासे होते.
कडवे ५ : शेवटी शेतकरी देवाकडे मागणे मागतो — असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ देत. तुझ्या देणाऱ्या हाताचा कोणालाही हेवा वाटू नये; सर्वांनाच भरभरून मिळो.

मध्यवर्ती विचार : कष्टाला फळ मिळाल्यावर होणारा आनंद, मातीविषयीचे प्रेम आणि निसर्ग व परमेश्वराविषयीची कृतज्ञता — या तिन्ही भावना या कवितेत एकवटल्या आहेत.

★नवीन शब्द शिकू या — शब्दार्थ
शब्दअर्थ
सुगीहंगाम
पाजळणेधार लावणे
हळदलापिवळा झाला, बहरला
रानमेवाजंगलातील झाडांपासून मिळणारी फळे (उदा. करवंद, बोरे)
धाटजोंधळा (ज्वारी), बाजरी इत्यादींची उभी रोपे
लगडणेदाण्यांनी भरणे
मापडेमाप
हुरूपउत्साह
कंबर कसणेसिद्ध होणे
आथीपिकांच्या रांगा
सोंगणीकापणी
नितसदैव, नेहमी
हेवा वाटणेमत्सर / द्वेष वाटणे

Advertisement

१आम्हांला हे समजले : खालील ओळी पूर्ण करा.
  • (अ) धाट पिवळे पिवळे / वर मोती लगडले.
  • (आ) भर उन्हात सोंगणी / तरी चांदणे मनात.
  • (इ) असे सुगीचे दिवस / नित येऊ दे रे देवा.
२खालील ओळींचा तुम्हांला समजलेला अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा.
(अ) ‘धाट पिवळे पिवळे / वर मोती लगडले’

पीक पिकल्यावर ज्वारी-बाजरीची धाटे पिवळी होतात. त्यांची कणसे दाण्यांनी भरलेली असतात. ते टपोरे दाणे उन्हात चमकतात. म्हणून कवीला ते मोत्यांसारखे वाटतात.

(आ) ‘पीक पाहता शिवारी / सुख मावेना पोटात’

शेतकरी वर्षभर शेतात कष्ट करतो. त्याचे फळ म्हणून शिवारात भरपूर पीक येते. ते पाहून तो सगळे कष्ट विसरतो. त्याचा आनंद मनात मावत नाही.

३विचार करा व सांगा.
(१) सुगीच्या दिवसात शेतकरी आनंदी का असतो?

सुगी म्हणजे पीक कापणीचा हंगाम. वर्षभर केलेल्या कष्टांचे फळ शेतकऱ्याला सुगीत मिळते. शिवारभर पीक डोलताना दिसते. वर्षभराच्या धान्याची सोय होते. म्हणून सुगीच्या दिवसांत शेतकरी आनंदी असतो.

(२) ‘परिश्रमाशिवाय यश नाही’, यावर तुमचे मत सांगा.

हे विधान मला पटते. शेतकऱ्याला सुगीचा आनंद वर्षभराच्या कष्टांमुळेच मिळतो. नियमित अभ्यास केल्यावरच चांगले गुण मिळतात. खेळाडूही रोजच्या सरावानेच पदक मिळवतो. म्हणून परिश्रमाशिवाय यश नाही.

४लिहिते होऊ या : ‘असे सुगीचे दिवस / नित येऊ दे रे देवा / तुझ्या देणाऱ्या हाताचा / कोणा वाटू नये हेवा’ — या ओळींचा अर्थ लिहा.

शेतकरी देवाजवळ मागणे मागतो — हे देवा, असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ दे. तू सर्वांना भरभरून दे. म्हणजे कोणालाही दुसऱ्याचा हेवा वाटणार नाही. सर्वांचे भले चिंतणारी शेतकऱ्याची उदार वृत्ती या ओळींतून दिसते.

५खेळू या शब्दांशी : खालील वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यांत उपयोग करा.
वाक्प्रचारअर्थवाक्यात उपयोग
कंबर कसणेसिद्ध होणे, तयारीने कामाला लागणेपरीक्षा जवळ आल्यावर सुमितने अभ्यासासाठी कंबर कसली.
हुरूप येणेउत्साह वाटणेशिक्षकांनी कौतुक करताच सर्व मुलांना कामाचा हुरूप आला.
हेवा वाटणेमत्सर किंवा द्वेष वाटणेमित्राला मिळालेले बक्षीस पाहून कोणालाही त्याचा हेवा वाटला नाही.
६कवितेच्या आधारे खालील शब्दगट पूर्ण करा.
उदा., सुगीचेदिवस
(अ) देवाचेमापडे
(आ) चांदणेमनात
(इ) हळदलारानमेवा
७खाली दिलेल्या तक्त्यांमधील रानमेव्यांची नावे शोधा व लिहा.
कयरशारफजांउइआंरी
गरआवळाधमभूवाएबा
एप्रवंउझषहचळहप
महणदठाळेछकाझज्ञज
रयएहयमेदजुभूकबो
चिंचझफचारोळीधझरंद

सापडलेले रानमेवे :

आवळाकाजूकरवंदजांभूळचिंचचारोळीआंबा

कोठे सापडतात : आवळा — दुसरी ओळ आडवी · काजू — उभे · चिंच व चारोळी — शेवटची ओळ आडवी · करवंद, जांभूळ व आंबा — तिरपे. तक्त्यातील शब्द आडवे, उभे व तिरपे अशा तिन्ही दिशांनी वाचून पाहा.

८कवितेतील यमक साधणारे शब्द शोधून लिहा.
शब्दयमक साधणारा शब्द
ठेवामेवा
लगडलेसांडले
हुरूप—
माथीआथी
मनातपोटात
देवाहेवा
९आपण समजून घेऊ या : यमक अलंकार

उदाहरणे :

(१) सुसंगति सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो । कलंक मतिचा झडो, विषय सर्वथा नावडो ॥ — येथे ‘डो’ हे अक्षर चरणांच्या शेवटी ठरावीक ठिकाणी आले आहे.
(२) जाणावा तो ज्ञानी । पूर्ण समाधानी । नि:संदेह मनी । सर्वकाळ ॥ — येथे ‘नी’ हे अक्षर चरणांच्या अंती आले आहे.

व्याख्या : कवितेच्या चरणाच्या शेवटी, मध्ये किंवा ठरावीक ठिकाणी एक किंवा अनेक अक्षरे वेगळ्या अर्थांनी आल्यास ‘यमक’ हा अलंकार होतो.

खालील पंक्तीतील ‘यमक’ साधणारे शब्द शोधा व लिहा.

‘सदा सर्वदा योग तुझा घडावा । तुझे कारणी देह माझा पडावा ॥
उपेक्षु नको गुणवंता अनंता । रघुनायका मागणे हेचि आता ॥’

घडावा – पडावाअनंता – आता
खाली दिलेल्या शब्दांशी ‘यमक’ साधणारे शब्द चौकटींत लिहा.
शब्दयमक साधणारे शब्द
(१) ठेवामेवा, देवा, हेवा, सेवा
(२) लगडलेसांडले, मांडले
(३) माथीआथी, साथी, हाती
(४) मनातपोटात, रानात, शिवारात
यमक अलंकार असलेली दोन उदाहरणे लिहा.
  • पाऊस आला रानात, आनंद उरला मनात.
  • सूर्य उगवे पहाटे, अंधार सारा फाटे.
★अधिक सराव : एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
  1. ‘सुगी’ या कवितेचे कवी कोण? — संतोष आळंजकर.
  2. ‘सुगी’ म्हणजे काय? — पीक कापणीचा हंगाम.
  3. विळे का पाजळायचे आहेत? — पीक कापण्यासाठी त्यांना धार लावायची आहे.
  4. धाटांवर काय लगडले आहे? — मोत्यांसारखे टपोरे दाणे.
  5. शेतकरी माथी कशाचा टिळा लावतो? — मातीचा.
  6. सोंगणी केव्हा चालू आहे? — भर उन्हात.
  7. शेतकरी देवाकडे काय मागतो? — असे सुगीचे दिवस नेहमी येऊ देत आणि कोणाला कोणाचा हेवा वाटू नये.
  8. ‘हुरूप’ या शब्दाचा अर्थ काय? — उत्साह.
★शिक्षकांसाठी