३. जिकडे तिकडे पाणीच पाणी (कविता)
शंकर वैद्य — संपूर्ण पाठ्यपुस्तक स्वाध्याय, शब्दार्थ, शब्दकोडे, नमुना कविता व चित्रवाचन. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठाविषयी
ही कवी शंकर वैद्य यांची कविता आहे. पावसाळ्यात निसर्गात होणारे बदल कवीने सुंदर शब्दांत रंगवले आहेत. पाने, फुले, झरे, पाखरे व डोंगर हे सारे पावसात आनंदाने न्हाऊन निघतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पावसाच्या सरींत पाने-फुले सुखाने न्हातात.
- वाऱ्याच्या उसळीने ढगांची साखळी तुटते.
- डोंगरातून झरे उड्या घेत खाली येतात.
- भिरभिरती पाखरे पाऊसवारा झेलतात.
- हिरव्या रानात ऊन बागडते.
- निळसर डोंगर हसत भिजतात.
शब्दार्थ
- निर्झर – झरा
- लकाकी – चमक, झळाळी
- नाद – आवाज
- बागडणे – आनंदाने नाचणे
- गोजिरे – सुंदर, देखणे
कवी परिचय : शंकर वैद्य (१९२८–२०१४) हे प्रसिद्ध कवी व कथाकार. ‘आला क्षण… गेला क्षण’ हा कथासंग्रह, ‘कालस्वर’ व ‘दर्शन’ हे कवितासंग्रह आणि ‘आदित्य’, ‘रसयात्रा’, ‘प्रवासी पक्षी’ ही संपादने प्रसिद्ध. त्यांना महाराष्ट्र शासन पुरस्कार, कोकण मराठी साहित्य परिषद पुरस्कार व मास्टर दीनानाथ प्रतिष्ठान पुरस्कार मिळाले. प्रस्तुत कवितेत पावसाळ्यात सृष्टीमध्ये दिसणाऱ्या बदलत्या दृश्याचे अतिशय मनोहारी शब्दचित्र कवीने रेखाटले आहे.
नवीन शब्द शिकू या.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| तुरे | गवताचे शेंडे |
| लकाकी | चमक, झळाळी |
| नाहणे | पावसाने भिजून जाणे, अंघोळ करणे |
| निर्झर | झरा |
| नाद | आवाज, ध्वनी |
| उसळी घेणे | उडी घेणे |
| बागडणे | आनंदाने नाचणे |
| गोजिरे | सुंदर, देखणे |
आम्हांला हे समजले.
| ‘अ’ गट | ‘ब’ गट |
|---|---|
| (अ) ढगांची | (२) साखळी |
| (आ) हरिणापरी | (३) गोजिरे |
| (इ) नवी | (१) लकाकी |
| (ई) निळसर | (५) डोंगर |
| (उ) नाद | (४) नाचरा |
- (अ) सुखामध्ये कोण नाहत आहेत?
सुखामध्ये झाडांची पाने व फुले नाहत आहेत. - (आ) ऊन कोठे बागडत आहे?
ऊन हिरव्या रानात (हिरवळीवर) बागडत आहे.
Advertisement
विचार करा व सांगा.
पावसाळा सुरू झाला, की तापलेली जमीन हिरवीगार होते. डोंगरांवर हिरवळ पसरते. कडेकपारींतून पांढरे झरे वाहू लागतात.
झाडांना नवी पालवी फुटते. ओढे-नाले भरून वाहतात. बेडकांचे डराव डराव ऐकू येते. शेतात पेरणी होते. मधेच ऊन पडले, की आकाशात इंद्रधनुष्य दिसते.
टीप : हे नमुना उत्तर आहे. विद्यार्थ्यांनी स्वतः पाहिलेल्या अनुभवांवरून वर्णन लिहावे.
खेळू या शब्दांशी.
| क्र. | सूचक शब्द | उत्तर |
|---|---|---|
| (१) उभा | आभाळ | नभ (किंवा गगन) |
| (२) आडवा | तीर | काठ (किंवा तट) |
| (३) उभा | रात्र | निशा (किंवा रजनी) |
| (४) आडवा | नि:शब्द | शांत (किंवा मूक) |
| (५) उभा | बडबड | किलबिल (किंवा बकबक) |
| (६) आडवा | ताजे, प्रफुल्लित | टवटवीत |
टीप : चौकटींच्या संख्येनुसार नेमका बसणारा शब्द लिहावा.
जाणून घेऊ या. — कविता म्हणजे काय?
भावना, विचार, अनुभव किंवा कल्पना यांची लयबद्ध रितीने सुंदर शब्दांत केलेली मांडणी म्हणजे कविता. मोजक्या शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करणे, हे कवितेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. कविता भाषेच्या विविध अलंकारांनी सजलेली असते. लहान-लहान कविता तुम्हीही लिहू शकता आणि स्वनिर्मितीचा आनंद घेऊ शकता.
लिहिते होऊ या.
सर आली सर आली
काळे काळे ढग आले, आले धावत आभाळी,
सोसाट्याचा वारा सुटे, झाडे डोलती सगळी.
गडगडाट करत आले, दूरवरून एक वादळ,
थेंब थेंब कोसळले, भिजले सारे जंगल.
पाऊस पडे धो धो धो, नाचे नदीचे पाणी,
टपटप पडल्या गारा, गाऊ लागली मुले गाणी.
ओंजळीत घेता गारा, हातभर गारवा भरे,
हसले हसले रान, हसले चिमणे झरे.
टीप : ही केवळ नमुना कविता आहे. विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या चारही शब्दांचा वापर करून स्वतःची कविता तयार करावी. यमक जुळवण्यासाठी शेवटच्या शब्दांचा शेवट सारखा ठेवा (उदा. वारा – गारा, पाणी – गाणी).
सारे हसू या.
हा विनोद केवळ वाचनासाठी व आनंदासाठी दिला आहे; यावर प्रश्न नाहीत. विहिरीतून बाहेर काढल्याचे श्रेय घेणाऱ्या मनिषकडे आईने टोपीविषयी विचारल्यावर होणारी गंमत वर्गात सांगा.
चित्रवाचन — चित्र पाहा. सांगा.
चित्रात एक गजबजलेला चौक दाखवला आहे. तिथे वाहतूक नियंत्रित करणारा सिग्नल आहे आणि रस्ता ओलांडण्यासाठी पांढऱ्या पट्ट्यांचा झेब्रा क्रॉसिंग आहे. चित्रातील माणसे पुढील गोष्टी करताना दिसतात —
- दोन मैत्रिणी पदपथावर उभ्या आहेत. एकजण दुसरीला थांबवून सांगते, की गाडी येते आहे.
- एक मुलगी वडिलांचा हात धरून रस्ता ओलांडत आहे. रस्ता ओलांडताना मोबाईलवर बोलू नका, असे ती त्यांना सांगते.
- एक बाई घाईघाईने धावत जाऊन चालत्या गाडीच्या मागून रस्ता ओलांडत आहे — हे चुकीचे व धोक्याचे आहे.
- दुसरी एक आई आपल्या मुलाला सांगते, की त्या बाईंसारखी रस्त्याने जाताना घाई करायची नाही.
- रस्ता नेहमी झेब्रा क्रॉसिंगवरूनच ओलांडावा.
- सिग्नल पाहूनच रस्ता ओलांडावा — लाल दिवा असताना वाहने थांबतात, तेव्हाच चालत जावे.
- रस्ता ओलांडताना प्रथम उजवीकडे, नंतर डावीकडे व पुन्हा उजवीकडे पाहावे.
- रस्ता ओलांडताना मोबाईलवर बोलू नये किंवा कानात हेडफोन घालू नयेत.
- कधीही धावत, घाईघाईने किंवा वाहनांच्या मधून रस्ता ओलांडू नये.
- लहान मुलांनी मोठ्या माणसांचा हात धरूनच रस्ता ओलांडावा.
- चालताना नेहमी पदपथाचा वापर करावा; पदपथ नसल्यास रस्त्याच्या उजव्या कडेने चालावे.
कृती : तुमच्या शाळेजवळच्या चौकात कोणकोणते वाहतूक नियम पाळले जातात व कोणते मोडले जातात, याचे निरीक्षण करून वहीत नोंद करा.