७. आजोबांचा तीन पुडांचा डबा

प्रसिद्ध लेखिका आणि ‘जीवितनदी’ या संस्थेच्या संस्थापक सदस्य. लोकसहभागातून नदी संवर्धन करणे हे जीवितनदीचे काम आहे. सन २०१६ मध्ये त्यांनी ‘ब्राऊन लिफ फोरम’ सुरू केला — आपल्या देशात एकही वाळलेले पान जाळले जाऊ नये, या ध्येयाने हा गट काम करतो.

मुले कल्पनाशक्तीचा वापर करून आपल्या पर्यावरणातील समस्यांवर कसा तोडगा काढतात, यावर आधारित त्यांची ‘Stories that Solve Problems’ अशा आशयाची पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. हा पाठ ‘चिकूपिकू’ या मासिकाच्या जानेवारी २०२४ च्या अंकातून घेतलेला आहे.

यश आजीला कपाट आवरायला मदत करत असताना त्याला एक वेगळ्या आकाराचा डबा दिसतो — एकावर एक असे तीन पुडे असलेला. तो आजोबांचा कामावर न्यायचा डबा असून त्यांनी तब्बल ४० वर्षे तोच डबा वापरला होता, हे ऐकून यश थक्क होतो; कारण तो स्वतः दरवर्षी नवा डबा घेतो. मागच्या वर्षीचा प्लास्टिकचा डबा त्याने झाकण सैल झाल्यामुळे टाकून दिला होता.

तो तुटका डबा कुठे गेला असेल, हे आजी सांगते. प्लास्टिक कचऱ्याच्या ढिगातून जमिनीवर, पावसाच्या पाण्याबरोबर नदीत आणि नदीतून समुद्रात जाते. मासे ते खाऊ समजून खातात. ते मासे माणसे खातात. म्हणजेच प्लास्टिक शेवटी आपल्याच पोटात जाते.

याउलट स्टीलचा डबा अनेक वर्षे टिकतो आणि तुटला तरी वितळवून त्यापासून नवी वस्तू तयार करता येते. हे सगळे ऐकून यश आजोबांचा डबा शाळेसाठी वापरण्याचे ठरवतो आणि यापुढे प्लास्टिकचा डबा कधीच वापरायचा नाही, असा मनात पक्का निश्चय करतो.

(अ) पाठात आलेले डब्याचे प्रकार —

(आ) पाठातील संवाद करणाऱ्या व्यक्ती —

हा डबा वेगळ्याच आकाराचा होता. त्याला एकावर एक असे तीन पुडे होते. तो स्टीलचा व मजबूत होता. आजोबांनी तो चाळीस वर्षे वापरला होता. म्हणून यशला तो भारी वाटला.

यशचा डबा प्लास्टिकचा असतो. त्याचे झाकण लवकर सैल होते. मग तो डबा वापरता येत नाही. म्हणून यश दरवर्षी नवा डबा घेतो.

योग्य क्रम : ई → इ → अ → आ

चर्चेसाठी मुद्दे :

• गरम अन्न प्लास्टिकच्या डब्यात ठेवल्यास घातक रसायने अन्नात मिसळू शकतात.
• त्यामुळे आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो.
• प्लास्टिकचा डबा लवकर तुटतो, त्यामुळे कचरा वाढतो.
• स्टीलचा डबा टिकाऊ व सुरक्षित असतो.

• बाजारात जाताना कापडी पिशवी न्यायची.
• पाण्यासाठी स्टीलची किंवा तांब्याची बाटली वापरायची.
• एकदाच वापरून फेकायच्या प्लास्टिकच्या वस्तू टाळायच्या.
• ओला व सुका कचरा वेगळा करायचा.

आणखी फायदे : घातक रसायने अन्नात मिसळत नाहीत · दरवर्षी नवा डबा घ्यावा लागत नाही · पर्यावरणाची हानी होत नाही.

चौकटीत एकूण ५ स्वर आले आहेत — अ, इ, उ, ओ, औ.

चौकटीतील व्यंजने (११) : र, क, ब, ल, द, प, स, ग, ळ, फ, च

तीन अक्षरी शब्द : सरळ, कपाळ, पालक, कागद, बगल, सफर, दलदल, चपला, कसर.

एखाद्या दिलेल्या विषयावर योग्य व निवडक विचारांची आकर्षक व सुसंगत रीतीने केलेली मांडणी म्हणजेच ‘निबंध’ होय.

निबंधाचे प्रकार :

वर्णनात्मक निबंध : एखाद्या व्यक्तीचे, इमारतीचे, प्रसंगाचे किंवा दृश्याचे हुबेहूब चित्र शब्दांनी रेखाटणे यालाच वर्णनात्मक निबंध म्हणतात.

निबंध लेखनाची पूर्वतयारी — आठ पायऱ्या :

1. विषय समजून घेणे — दिलेला विषय नीट वाचून त्याचा मुख्य मुद्दा ओळखणे.
2. माहिती गोळा करणे — विषयाशी संबंधित उदाहरणे, म्हणी, सुविचार, घटना किंवा अनुभव आठवून लिहून ठेवणे.
3. मुख्य मुद्दे ठरवणे — कोणते मुद्दे कोणत्या क्रमाने मांडायचे हे ठरवणे, म्हणजे लेखन सुसंगत राहते.
4. आराखडा तयार करणे — प्रस्तावना, मुख्य भाग आणि उपसंहार अशा तीन भागांत रूपरेषा आखणे.
5. योग्य शब्दसंपत्तीचा वापर — सोपे, शुद्ध व प्रभावी शब्द; आवश्यक तेथे अलंकारिक भाषा.
6. व्याकरणाची व शुद्धलेखनाची काळजी — व्याकरणदोष व शुद्धलेखनाच्या चुका टाळणे.
7. वेळेचे नियोजन — प्रत्येक भागासाठी योग्य वेळ ठरवणे, म्हणजे लेखन पूर्ण होते.
8. वाचनाची सवय लावणे — चांगले निबंध, पुस्तके व वर्तमानपत्रे वाचल्याने विचारशक्ती व लेखनकौशल्य वाढते.

नमुना वर्णनात्मक निबंध — ‘आमची शाळा’

नूडल्स, पिझ्झा, बर्गर यांसारखे फास्टफूड आरोग्यासाठी घातक असते, हे आई योगेशला समजावते. ते ऐकून योगेश घरचे ताजे अन्न व फळे खाण्याचे ठरवतो.

• समतोल व ताजा आहार घ्यावा.
• भरपूर पाणी प्यावे; जंक फूड टाळावे.
• रोज व्यायाम, खेळ किंवा योगासने करावीत.
• पुरेशी झोप घ्यावी.
• वैयक्तिक स्वच्छता पाळावी.

साहित्याचे मुख्यतः गद्य आणि पद्य असे दोन प्रकार आहेत. सरळ, साध्या भाषेत लिहिलेले साहित्य म्हणजे गद्य; तर लय, ताल, छंद आणि यमक असलेले साहित्य म्हणजे पद्य.

1. ‘आजोबांचा तीन पुडांचा डबा’ या पाठाच्या लेखिका कोण? — अदिती देवधर.
2. हा पाठ कोणत्या मासिकातून घेतला आहे? — ‘चिकूपिकू’ (जानेवारी २०२४).
3. लेखिका कोणत्या संस्थेच्या संस्थापक सदस्य आहेत? — ‘जीवितनदी’.
4. ब्राऊन लिफ फोरम कोणत्या साली सुरू झाला? — सन २०१६ मध्ये.
5. आजोबांनी तो डबा किती वर्षे वापरला? — ४० वर्षे.
6. यशचा मागच्या वर्षीचा डबा का बदलावा लागला? — तो प्लास्टिकचा असल्याने त्याचे झाकण सैल झाले होते.
7. प्लास्टिकचे तुकडे शेवटी कुठे जाऊन पोहोचतात? — नदीतून समुद्रात.
8. मासे प्लास्टिक का खातात? — ते खाऊ आहे असे समजून.
9. स्टीलचा डबा तुटला तर काय करता येते? — तो वितळवून त्यापासून नवा डबा तयार करता येतो.
10. यशने शेवटी मनात काय ठरवले? — यापुढे प्लास्टिकचा डबा कधीच वापरायचा नाही.