१६. शब्दांचा खेळ

हेलनचे सुरुवातीचे जग अंधारमय आणि नि:शब्द होते. तिला भाषेचे ज्ञान नव्हते, त्यामुळे तिच्या आयुष्यात केवळ निराशा, तडफड आणि कडवटपणा होता. पण ॲनी बाईंनी जेव्हा पाण्याच्या धारेखाली तिच्या हातावर शब्द लिहून तिला शब्दांची ओळख करून दिली, तेव्हा प्रत्येक वस्तूला नाव असते आणि त्या नावातून विचार उमलतात, याचा तिला साक्षात्कार झाला.

एकाच दिवसात ती 'आई', 'बाबा', 'बहीण' असे अनेक नवीन शब्द शिकली आणि तिच्या भावविश्वात खऱ्या अर्थाने पालवी फुटली. नवे शब्द शिकून घेण्याच्या या अद्भुत आनंदाने ती भारावून गेली होती. उद्याचा दिवस उजाडल्यावर आणखी नवीन गोष्टी आणि शब्द शिकायला मिळतील, या आशेने आणि प्रबळ उत्साहाने हेलन आयुष्यात पहिल्यांदाच 'उद्याची' उत्कंठतेने वाट पाहात असेल, असे मला वाटते.

हेलन केलर यांना अंधत्व, मुकेपणा आणि बधिरत्व असे तिहेरी अपंगत्व होते. संवाद साधता येत नसल्यामुळे तिचे मन रागीट व कडवट झाले होते. जर ॲनी सुलिव्हॅन तिच्या आयुष्यात शिक्षिका म्हणून आल्या नसत्या, तर हेलन आयुष्यभर अंधकारमय आणि संभ्रमाच्या जगातच खितपत पडली असती.

ॲनी बाईंनी अत्यंत संयमाने, मायेने आणि कल्पकतेने हेलनला हातावर बोटांनी शब्द लिहून भाषेची ओळख करून दिली. बाहुली आणि विहिरीवरील पाण्याचा प्रसंग यातून त्यांनी हेलनला शब्दांचा अर्थ समजावून सांगितला आणि तिच्या अंधाऱ्या जगात ज्ञानाचा प्रकाश आणला. ॲनी बाईंच्या अफाट परिश्रमामुळेच हेलन अंधारातून प्रकाशाकडे आली, तिने आपले शिक्षण पूर्ण केले आणि जगासमोर एक महान आदर्श उभा केला. त्यामुळे 'ॲनी सुलिव्हॅन नसत्या तर हेलन घडली नसती' हे विधान अगदी १०० टक्के सत्य आहे.

दिव्यांग मुलांना भाषा शिकताना अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागते. मूकबधिर मुलांना शब्दांचे उच्चार ऐकू येत नसल्यामुळे त्यांना बोलणे शिकणे अत्यंत कठीण जाते; त्यांना केवळ खाणाखुणांवर (Sign Language) अवलंबून राहावे लागते. अंध मुलांना डोळ्यांनी दिसत नसल्यामुळे चित्र किंवा छापील अक्षरे वाचता येत नाहीत, त्यांना स्पर्शावर आधारित ब्रेल लिपीचा आधार घ्यावा लागतो.

जर एखाद्या मुलाला अंधत्व आणि बधिरत्व दोन्ही असेल (जसे हेलन केलर), तर त्यांच्यापर्यंत भाषेचे ज्ञान पोहोचवणे हे शिक्षकांसाठी खूप मोठे आव्हान असते. याशिवाय, समाजाचा आणि कुटुंबाचा योग्य दृष्टिकोन नसणे, विशेष प्रशिक्षित शिक्षकांचा अभाव आणि योग्य शैक्षणिक साधनांची कमतरता हेदेखील दिव्यांग मुलांच्या भाषाशिक्षणातील मोठे अडथळे ठरतात.

दिव्यांग मुलांमध्येही सर्वसामान्य मुलांसारख्याच भावना, बुद्धिमत्ता आणि क्षमता असतात. त्यांना वेगळ्या शाळांत न काढता सर्वसामान्य मुलांबरोबरच शिक्षणाची समान संधी दिली, तर त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण होतो. यामुळे सर्वसामान्य मुलांमध्येही दिव्यांग मुलांप्रती संवेदनशीलता, सहानुभूती आणि मदतीची भावना रुजते.

समाज म्हणून आपण सगळे एक आहोत, ही भावना शालेय वयापासूनच वाढीस लागते. समावेशक शिक्षणामुळे (Inclusive Education) दिव्यांग मुले समाजाच्या मुख्य प्रवाहात येतात, स्वावलंबी बनतात आणि भविष्यात देशाच्या प्रगतीत हातभार लावू शकतात. खऱ्या अर्थाने समता आणि बंधुता प्रस्थापित करण्यासाठी दिव्यांग मुलांना शिक्षणाची समान संधी देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.