८. सखू आजी

सखू आजीच्या व्यक्तिमत्त्वातील मला सर्वात जास्त भावलेली दोन वैशिष्ट्ये म्हणजे तिची प्रगतिशील दृष्टी आणि तिची न्यायबुद्धी (निर्णयक्षमता).

१. प्रगतिशील दृष्टी : सखू आजी वयस्कर असली, तरी तिचे विचार जुनाट नव्हते. प्रौढ साक्षरतेचे वर्ग सुरू झाल्यावर तिने लेखकाला मास्तर बनवून स्वतः पंधरा दिवसांत वाचायला शिकून घेतले. नुसती तीच शिकली नाही, तर तिने गावच्या इतर बायकांनाही शिकवले आणि गावच्या सरपंचालाही साक्षर केले. शिकण्याची ओढ आणि बदलाला सामोरे जाण्याची तिची ही वृत्ती खरोखरच प्रेरणादायी आहे.

२. न्यायबुद्धी : सातबा घोरपड्याच्या मुलाने गावातून वस्तू बाहेर नेण्याचा नियम मोडला, तेव्हा पंचांनी त्याला दंड ठोठावला. पण म्हातारीने निर्भीडपणे पंचांना सुनावले, "पोरगं मांडीवर घाण करतंय म्हणून मांडी कापता व्हयगा?" या एका वाक्यात तिने अपराध्याला शिक्षा करताना माणुसकी हरवू नये, हा मोलाचा विचार मांडला आणि मुलाला वाचवले. तिची ही रास्त न्याय देण्याची पद्धत खूप भावते.

१. करारीपणा : सखू आजी स्वभावाने अत्यंत करारी होती. तिच्या शब्दाला गावात कोणीही चॅलेंज करत नसे. गावच्या बापय (पुरुष) माणसांत ती बरोबरीने वावरायची. सातबा घोरपड्याच्या मुलाच्या बैठकीत पंचांनी दिलेला चुकीचा निर्णय तिने आपल्या एका वाक्याने फेटाळून लावला आणि पंचांना निमूटपणे माघार घ्यायला लावली. तिची गावाला एक प्रकारची आदरायुक्त भीती होती, हा तिचा करारीपणाच दर्शवतो.

२. आजीचा गोतावळा : सखू आजीचे स्वतःचे असे कोणी नातेवाईक नसले, तरी संपूर्ण गाव हाच तिचा गोतावळा होता. ती रक्ताच्या माणसासारखीच सर्वांशी वागत असे. गावातल्या कुणाच्याही बारशाला, लग्नाला किंवा मयताला ती हटकून पुढे असायची. गावच्या चोपड्याचा पोरगा पोलीस झाल्यावर तिने सगळ्या बायकांना गोळा करून त्याला ओवाळले आणि त्याचे तोंड गोड केले. तिला गावातल्या लहान-थोरांमध्ये आपले स्वतःचे घर दिसायचे.

पूर्वीच्या काळी गाव म्हणजे एक मोठे कुटुंब असायचे. सखू आजीसारख्या म्हाताऱ्या माणसांना गावात मानाचे आणि आदराचे स्थान होते. त्यांचे अनुभव, त्यांच्या गोष्टी आणि त्यांचा सल्ला गावाला मार्गदर्शक ठरायचा. पण आज शहरीकरण आणि विभक्त कुटुंबपद्धतीमुळे गावगाडा पूर्णपणे बदलला आहे.

आता लोक आपापल्या छोट्या कुटुंबात, टीव्ही आणि मोबाईलच्या दुनियेत मग्न आहेत. एकत्र बसून गप्पा मारण्याची, ज्येष्ठांचे अनुभव ऐकण्याची आणि सण-उत्सव एकत्र साजरे करण्याची पद्धत कमी झाली आहे. नात्यांमधला जिव्हाळा आटत चालला आहे. त्यामुळे पूर्वीसारखा गावाला एकत्र बांधून ठेवणारा 'गोतावळा' आता राहिला नाही, आणि साहजिकच त्या गोतावळ्याला मायेची ऊब देणाऱ्या आजीलाही या नव्या, धावपळीच्या गावगाड्यात जागा उरलेली नाही, हे विधान अत्यंत सत्य आणि विदारक आहे.

सखू आजी म्हणजे एक चालतीबोलती कविता आणि मायेचा अथांग सागर होती. नव्वद वर्षांचे, वाकून कमान झालेले शरीर आणि सुरकुत्यांनी भरलेला चेहरा असणारी ही आजी हातात काठी घेऊन गावात फिरायची. तिचे भाषिक ज्ञान इतके अफाट होते की ती नेहमी यमक जुळवून, कवितेतूनच बोलायची. लहान मुलांना ती शेतातल्या देवाच्या रंजक गोष्टी सांगून खिळवून ठेवायची.

ती अशिक्षित असली तरी तिची बुद्धी अत्यंत तल्लख होती. प्रौढ साक्षरतेच्या वर्गात ती स्वतः वाचायला शिकली आणि गावालाही साक्षर केले. गावच्या न्यायनिवाड्यात तिचा शब्द अंतिम असायचा आणि पुरुषमंडळीही तिच्यासमोर नमून असायची. तिला स्वतःचे कोणी नव्हते, पण तिने संपूर्ण गावालाच आपले मानले होते. प्रत्येकाच्या सुखादुःखात ती पुढे असायची. थोडक्यात सांगायचे तर, सखू आजी म्हणजे जुन्या मूल्यांचा आणि नव्या विचारांचा सुरेख संगम असलेली, गावाला एकत्र बांधून ठेवणारी एक प्रेमळ, करारी आणि प्रगल्भ स्त्री होती.