१. तू बुद्धी दे (प्रार्थना)
कवी — गुरू ठाकूर | कवितेचा भावार्थ, आशय व शब्दार्थ. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठाचा परिचय : 'तू बुद्धी दे' ही गुरू ठाकूर यांची अतिशय सुंदर आणि प्रेरणादायी प्रार्थना आहे. ही प्रार्थना केवळ काव्यानंदासाठी (वाचण्यासाठी आणि तालासुरांत म्हणण्यासाठी) दिलेली आहे. यावर आधारित स्वाध्याय किंवा प्रश्नोत्तरे पाठ्यपुस्तकात दिलेली नाहीत. या पानावर आपण या प्रार्थनेचा सविस्तर भावार्थ आणि कठीण शब्दांचे अर्थ पाहणार आहोत.
कवी परिचय व कवितेचा आशय
कवी — गुरू ठाकूर (जन्म : १९६८) : हे प्रसिद्ध कवी, गीतकार, स्तंभलेखक, नाटककार व पटकथालेखक आहेत. 'नटरंग', 'अगं बाई अरेच्चा', 'घर दोघांचे', 'टाइमपास', 'डॉ. प्रकाश बाबा आमटे' यांसारख्या अनेक गाजलेल्या मराठी चित्रपटांसाठी त्यांनी गीतलेखन केले आहे. त्यांना २००९ साली 'कलागौरव' व २०१० साली 'झी गौरव' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.
कवितेचा आशय (Central Idea) : प्रस्तुत प्रार्थनेत कवीने सन्मार्ग (चांगला मार्ग), सन्मती (चांगली बुद्धी) आणि सत्संगती (सज्जनांची सोबत) यांचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. ईश्वराने आपल्याला कायम सत्याची कास धरण्याची ताकद द्यावी, अनाथांचे नाथ होण्याचे बळ द्यावे आणि आपल्यातील संवेदनशीलता कायम जागृत ठेवावी, अशी उदात्त भावना या प्रार्थनेतून व्यक्त झाली आहे.
कवितेचा भावार्थ (Meaning of the Poem)
हे ईश्वरा, तू मला चांगली बुद्धी दे, माझ्या विचारांना तेज दे आणि माझ्या मनामध्ये नवचैतन्य व दृढ विश्वास निर्माण कर. या जगात जे जे सत्य आणि सुंदर आहे, त्याचा मला जन्मभर (आजन्म) ध्यास लागून राहू दे. माझ्या हातून नेहमी सत्याचे आचरण घडावे.
या जगात ज्यांचे आभाळ हरवले आहे, म्हणजेच ज्यांना कुणाचाही आधार उरलेला नाही अशा अनाथ माणसांचा मला सोबती होऊ दे. ज्यांना जीवनाचा मार्ग सापडत नाही किंवा जे भरकटले आहेत, अशा दिशाहीन लोकांना योग्य मार्ग दाखवणारा मला सारथी (मार्गदर्शक) होऊ दे. जे लोक नेहमी तुझी मनोभावे भक्ती (साधना) करतात, त्यांचा मला नेहमी सहवास लाभू दे.
Advertisement
दीन-दुबळ्या आणि पीडित माणसांचे दुःख व त्यांच्या वेदना मला समजता याव्यात (जाणवता याव्यात), यासाठी माझ्या अंगावरील प्रत्येक रंध्रातून (कणाकणातून) संवेदनशीलता कायम जागी राहू दे. तसेच, माझ्या नसानसांतून वाहणाऱ्या रक्ताला (रुधिरास) दुष्ट आणि वाईट प्रवृत्तींचा (खल) नाश करण्याची ताकद व आस (इच्छा) मिळू दे.
माझ्या शब्दांना सत्याचे सामर्थ्य मिळू दे आणि माझ्या या जगण्याला एक खरा अर्थ प्राप्त होऊ दे. मला नेहमी सत्याचा मार्ग (सन्मार्ग), चांगली बुद्धी (सन्मती) आणि चांगल्या विचारांच्या माणसांची सोबत (सत्संगती) लाभू दे. माझ्या आयुष्यात कितीही कठीण संकटे आली, तरी माझी नीती (सदाचाराचे नियम) कधीही भ्रष्ट होऊ नये. मी माझ्या तत्त्वांपासून ढळू नये. आणि सरतेशेवटी, या विशाल आकाशात उंच भरारी घेण्यासाठी (झेपावण्यासाठी) माझ्या पंखांना नवे बळ दे.
कठीण शब्दांचे अर्थ (शब्दार्थ)
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| नवचेतना | नवचैतन्य, नवा उत्साह |
| सर्वथा | सदैव, सर्व अर्थांनी |
| आजन्म | जन्मभर, आयुष्यभर |
| सारथी | मार्ग, रस्ता किंवा दिशा दाखवणारा; रथ हाकणारा |
| साधना | भक्ती, तपस्या |
| रंध्र | छिद्र (अंगावरील सूक्ष्म छिद्र) |
| रुधिर | रक्त (Blood) |
| खल | दुष्ट, वाईट प्रवृत्तीची माणसे |
| आस | इच्छा, ध्यास |
| सन्मार्ग | सत्याचा किंवा चांगला मार्ग |
| सन्मती | चांगली बुद्धी, सुविचार |
| सत्संगती | सज्जन माणसांची सोबत |
| नीती | सदाचाराचे नियम, नैतिक मूल्ये |