२. संतवाणी — स्वाध्याय

आशयसौंदर्य : संत नामदेवांनी या अभंगात विठ्ठलाला आईच्या रूपात पाहिले आहे. ज्याप्रमाणे आई आपल्या बाळाच्या रक्षणासाठी सदैव तत्पर असते, त्याचप्रमाणे हे विठ्ठलमाते, तू माझ्या रक्षणासाठी आणि उद्धारासाठी धावून ये, अशी आर्त विनवणी त्यांनी केली आहे.

काव्यसौंदर्य : वरील ओळींत संत नामदेवांनी मातृप्रेमाचे दोन अत्यंत हृदयस्पर्शी दृष्टान्त दिले आहेत. पिल्लू उडण्याचा प्रयत्न करताना जर झाडावरून खाली धरणीवर पडले, तर पक्षिणी क्षणाचाही विलंब न लावता (सवेंचि) त्याच्या दिशेने झेपावते. तसेच, जेव्हा वासरू भुकेने व्याकूळ होऊन ओरडते, तेव्हा त्याला दूध पाजण्यासाठी गाय (धेनु) हंबरडा फोडत त्याच्याकडे धाव घेते. या उदाहरणांतून प्राणिमात्रांमधील मातृप्रेमाची उत्कटता आणि संवेदनशीलता अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त झाली आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये : या ओळींमधील भाषा अत्यंत साधी, सरळ आणि प्रासादिक आहे. 'सवेंचि', 'धरणीं', 'वत्सरावें', 'धेनु' यांसारख्या शब्दांमुळे काव्यात एक लय आणि गोडवा निर्माण झाला आहे. पक्षिणी आणि गायीचे दृष्टान्त वापरून कवीने परमेश्वराच्या कृपेची गरज किती तीव्र आहे, हे श्रोत्यांच्या मनावर ठसवले आहे.

'अंकिला मी दास तुझा' या अभंगात संत नामदेवांनी मातृप्रेमाची उदाहरणे देऊन ईश्वराच्या कृपेची याचना केली आहे. मातृप्रेम हे केवळ मानवापुरते मर्यादित नाही, तर ते पशुपक्ष्यांमध्येही तितकेच तीव्र असते, हे त्यांनी विविध उदाहरणांतून पटवून दिले आहे.

एखादे लहान बाळ खेळता खेळता जर चुकून आगीत पडले, तर त्याची कनवाळू (दयाळू) आई स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता त्याला वाचवण्यासाठी आगीत धाव घेते. झाडावरून पिल्लू खाली पडले, तर पक्षिणी त्याच्याकडे तातडीने झेपावते. वासराला भूक लागल्यावर गाय सर्व कामे सोडून हंबरत त्याच्याकडे धावते. रानात वणवा लागला आणि त्यात पाडस सापडले, तर हरिणी त्याच्या काळजीने अत्यंत व्याकूळ होते. या सर्व उदाहरणांतून आईच्या हृदयातील अपार प्रेम, तडफड आणि बाळाप्रती असलेली तिची ओढ कवीने अत्यंत मार्मिकपणे शब्दबद्ध केली आहे.

संत नामदेवांनी विठ्ठलाला स्वतःची माता मानले आहे आणि आपण तिचे बाळ आहोत, या भावनेतून त्यांनी परमेश्वराकडे विनवणी केली आहे. ते म्हणतात, "हे विठ्ठलमाते, मी तुझा अंकित झालेला (शरण आलेला) दास आहे. जशी एखादी आई आपल्या संकटात सापडलेल्या बाळाला वाचवण्यासाठी धावून जाते, पक्षिणी खाली पडणाऱ्या पिल्लाला वाचवण्यासाठी झेपावते, गाय आपल्या भुकेल्या वासरासाठी हंबरत धावते आणि वणव्यात सापडलेल्या पाडसासाठी हरिणी चिंतित होते, तशीच काळजी तू माझी कर."

सरतेशेवटी ते चातकाचे उदाहरण देतात. चातक पक्षी फक्त पावसाचे पाणी पिऊन जगतो. तो मेघाला (ढगाला) पाणी देण्यासाठी विनवणी करतो. त्याचप्रमाणे, संत नामदेव विठ्ठलरूपी मेघाला कृपेचा वर्षाव करण्यासाठी अत्यंत आर्ततेने विनवणी करत आहेत. ईश्वराच्या मायेची आणि आधाराची आपल्याला किती गरज आहे, हे त्यांनी या सार्थ उदाहरणांतून स्पष्ट केले आहे.

आशयसौंदर्य : प्रस्तुत ओळी 'योगी सर्वकाळ सुखदाता' या संत एकनाथांच्या अभंगातील आहेत. या अभंगात योगी पुरुष हा पाण्यापेक्षा कसा श्रेष्ठ आहे, हे कवीने विविध दृष्टान्तांतून पटवून दिले आहे. वरील ओळींत योगी पुरुषाच्या पृथ्वीवरील अवताराचे महत्त्व व त्याचे कार्य स्पष्ट केले आहे.

काव्यसौंदर्य : ढगातून पाणी जेव्हा खाली जमिनीवर पडते (अधःपतन), तेव्हा त्या पाण्यामुळे पृथ्वीवर अन्नधान्य पिकते आणि लोकांची पोटाची भूक भागते. या ढगातून पडणाऱ्या पाण्यासारखेच योगी पुरुषाचे 'खालुते येणे' (खाली येणे) असते. योगी पुरुष जेव्हा या इहलोकी (मृत्यूलोकात) जन्म घेतो, तेव्हा तो आपल्या श्रवण आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून लोकांच्या मनातील अज्ञान दूर करतो. तो लोकांना आत्मज्ञान (निजज्ञान) देतो आणि त्यांच्या दुःखी, तप्त जिवांना शांत करून त्यांचा उद्धार करतो.

भाषिक वैशिष्ट्ये : या ओळींमधील भाषा अत्यंत ओघवती आणि साधी आहे. 'खालुतें येणें', 'इहलोकीं', 'निववी', 'निजज्ञानें' यांसारख्या शब्दांमुळे अभंगाला एक आध्यात्मिक खोली प्राप्त झाली आहे. ढगातून पडणारे पाणी आणि योगी पुरुषाचा जन्म यांची तुलना करून कवीने दृष्टान्त अत्यंत सुंदररीत्या मांडला आहे.

पाणी हे जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे; पाण्यामुळे शरीराचा मळ धुतला जातो, पण योगी पुरुष आपल्या संपर्कात येणाऱ्या माणसाचे मन आणि शरीर (आतून व बाहेरून) निर्मळ करतो. पाणी पिल्यावर तहान शमते, पण ती तृप्ती क्षणिक असते; काही वेळाने माणसाला पुन्हा तहान लागते. याउलट, योगी पुरुष माणसाला 'स्वानंदतृप्ती' (आत्मिक आनंद) देतो, जी कायमस्वरूपी टिकते आणि या सुखाला कधीही ऱ्हास नसतो.

पाण्याचा गोडवा फक्त जिभेपुरता मर्यादित असतो, पण योगी पुरुषाचे गोडपण माणसाच्या सर्व इंद्रियांना शांत करते. ढगातून पाणी खाली येते तेव्हा पोटाची भूक भागते, पण योगी पुरुष जेव्हा जन्म घेतो तेव्हा तो श्रवणकीर्तनाने आणि आत्मज्ञानाने माणसांचा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून उद्धार करतो. अशा प्रकारे, पाण्याचे कार्य ऐहिक व क्षणिक आहे, तर योगी पुरुषाचे कार्य पारलौकिक आणि शाश्वत असल्यामुळे योगी पुरुष पाण्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.

पाणी हे सजीवांचे जीवन आहे. ढगातून जेव्हा पाणी खाली पडते, तेव्हा ते संपूर्ण जगासाठी कल्याणकारी ठरते. त्या पाण्यामुळे धरणी सुजलाम् सुफलाम् होते, शेतात अन्नधान्य पिकते आणि सर्व प्राणिमात्रांची अन्नाची व पाण्याची भूक भागते. सर्वांना जगवणे व तृप्त करणे हे पाण्याचे सामाजिक कार्य आहे.

दुसरीकडे, योगी पुरुष हा समाजातील अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि दुःख दूर करण्याचे काम करतो. तो या जगात जन्म घेतो आणि आपल्या उपदेशाने, श्रवण-कीर्तनाने भरकटलेल्या लोकांना सन्मार्ग दाखवतो. तो माणसांच्या मनातील वाईट विचार नष्ट करून त्यांना आत्मज्ञानाचा मार्ग दाखवतो. अशा प्रकारे समाजाचे भौतिक व मानसिक पोषण करण्याचे कार्य पाणी व योगी पुरुष दोघेही आपापल्या परीने निस्वार्थपणे करत असतात.