१५. खरा नागरिक

निरंजन हा एक अतिशय गरीब आणि अनाथ विद्यार्थी होता. ज्या दिवशी त्याचा नागरिकशास्त्राचा शेवटचा पेपर होता, त्या दिवशी शाळेत जाताना रेल्वे रुळांशी कोणीतरी जाणीवपूर्वक छेडछाड केल्याचे त्याला दिसले. लवकरच त्या मार्गावरून प्रवाशांनी भरलेली गाडी येणार होती.

जर त्याने स्टेशनवर जाऊन गाडी थांबवली असती, तर त्याची परीक्षा बुडणार होती; ज्यामुळे त्याला मिळणाऱ्या गुरुजींच्या सवलती रद्द होणार होत्या. तरीही त्याने स्वतःच्या शिक्षणाची आणि भविष्याची चिंता न करता, शेकडो निष्पाप प्रवाशांचे प्राण वाचवण्याला प्राधान्य दिले. त्याने दाखवलेले हे प्रसंगावधान, निस्वार्थ वृत्ती आणि सामाजिक बांधिलकी पाहता, पुस्तकातील नागरिकशास्त्र केवळ न वाचता त्याने ते प्रत्यक्षात आचरणात आणले. म्हणूनच निरंजन हा खऱ्या अर्थाने 'खरा नागरिक' ठरतो.

आदर्श विद्यार्थी हा केवळ परीक्षेत उत्तम गुण मिळवणारा नसावा, तर त्याच्या अंगी अनेक मानवी मूल्यांची रुजवण झालेली असावी. माझ्या मते, आदर्श विद्यार्थ्याकडे खालील गुणवैशिष्ट्ये असायला हवीत:

• प्रामाणिकपणा व कष्ट करण्याची तयारी: अभ्यासात आणि दिलेल्या कामात त्याने प्रामाणिक असावे.
• वेळेचे नियोजन व शिस्त: त्याने प्रत्येक काम वेळेवर पूर्ण करावे आणि शिस्त पाळावी.
• गुरुजनांबद्दल आदर: शिक्षक आणि मोठ्या व्यक्तींबद्दल नेहमी आदरभाव बाळगावा.
• सामाजिक भान: केवळ स्वतःपुरता विचार न करता, समाजाप्रति असलेली आपली कर्तव्ये पार पाडण्याची त्याची तयारी असावी (जसे निरंजनने दाखवून दिले).

मला निरंजनशी मैत्री करायला नक्कीच आवडेल. निरंजन हा अतिशय प्रामाणिक, कष्टाळू आणि संकटांना न घाबरणारा मुलगा आहे. अनाथ असूनही त्याने परिस्थितीसमोर हार मानली नाही; उलट तो मावशीच्या घरची आणि गोठ्यातली सर्व कामे करून जिद्दीने अभ्यास करायचा.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्याच्याकडे कमालीची संवेदनशीलता आणि माणुसकी आहे. रस्त्यावर पडलेला दगड बाजूला करणे किंवा स्वतःच्या परीक्षेवर पाणी सोडून शेकडो प्रवाशांचे प्राण वाचवणे, या त्याच्या कृती खरोखरच प्रेरणादायी आहेत. अशा मित्राच्या सहवासात राहिल्यामुळे माझ्या अंगीदेखील चांगले गुण आणि सामाजिक बांधिलकी निर्माण होईल, म्हणून मला त्याचा मित्र व्हायला नक्की आवडेल.