२०. विचारधन
संत ज्ञानेश्वर · संत नामदेव · संत एकनाथ — अभंगांचा अर्थ व सराव प्रश्न (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठाविषयी
या पाठात संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव व संत एकनाथ यांचे वृक्षांविषयीचे विचार दिले आहेत. वृक्ष कोणताही भेद न करता सर्वांना पान, फूल, फळ व सावली देतो. वृक्ष लावणे व जगवणे हे आपले कर्तव्य आहे, असा संदेश या अभंगांतून मिळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- वृक्ष वाटसरूला पान, फूल, सावली, फळ व मूळ देतो.
- वृक्ष आपल्यावर कायम उपकार करतो.
- वृक्ष लावणाऱ्यावर निसर्गाची कृपा होते.
- वृक्ष अतिथीला कधी विन्मुख पाठवत नाही.
- वृक्षाच्या ठायी परोपकारी वृत्ती असते.
शब्दार्थ
- पत्र – पान
- पुष्प – फूल
- छाया – सावली
- त्वचा – झाडाची साल
- काष्ठ – लाकूड
मानवी जीवनात पर्यावरणाला महत्त्वाचे स्थान आहे. झाडे, वेली, फळे, फुले, पाने व वने हे निसर्गाचे अविभाज्य घटक आहेत. झाडे लावणे, वाढवणे आणि त्यांचे संवर्धन करणे हे प्रत्येकालाच आपले कर्तव्य वाटायला हवे.
याच संदर्भात महाराष्ट्रातील तीन थोर संतांनी — संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव व संत एकनाथ — मांडलेले विचार या पाठात दिले आहेत.
टीप : या पाठात पाठ्यपुस्तकात औपचारिक स्वाध्याय दिलेला नाही. खाली प्रत्येक अभंगाचा अर्थ, त्यातील विचार आणि सरावासाठी अतिरिक्त प्रश्न दिले आहेत.
पत्र पुष्प छाया । फळ मूळ धनंजया ।
वाटेचा न चुके आलिया । वृक्षु जैसा ॥
— संत ज्ञानेश्वर
अर्थ : वाटेने चालणाऱ्या वाटसरूला वृक्ष आपल्या स्वतःकडे असणारे पान, फूल, सावली, फळ आणि मूळ या गोष्टी देण्यास कधीही चुकत नाही. आपल्याकडे असलेल्या या सर्व गोष्टी तो प्रदान करतो. या स्वरूपात वृक्ष आपल्यावर कायम उपकारच करत असतो.
| संत ज्ञानेश्वर | महाराष्ट्रातील थोर संत व तत्त्वज्ञ (१२७५–१२९६). ‘ज्ञानेश्वरी’ (भावार्थदीपिका) व ‘अमृतानुभव’ हे त्यांचे प्रसिद्ध ग्रंथ. ‘माउली’ म्हणून ओळखले जातात. |
| विचार | वृक्षाची निःस्वार्थ देण्याची वृत्ती — तो देताना कोणताही भेद करत नाही. |
जे वृक्ष लाविती सर्वकाळ ।
तयावरी छत्रांचें झल्लाळ ॥
— संत नामदेव
अर्थ : जे लोक नेहमी वृक्ष लावतात, त्यांची निगा राखतात व संवर्धन करतात, त्यांच्यावर निसर्गाच्या आणि सुखाच्या शीतल छायेचा अखंड वर्षाव होत राहतो. त्याला निसर्गाची कृपा लाभते.
| संत नामदेव | वारकरी संप्रदायातील थोर संत (१२७०–१३५०). त्यांची अभंगरचना मराठीबरोबरच हिंदीतही प्रसिद्ध; शीख धर्मग्रंथ ‘गुरुग्रंथसाहिब’मध्येही त्यांच्या रचनांचा समावेश आहे. |
| विचार | वृक्षारोपण व वृक्षसंवर्धन करणाऱ्यावर निसर्गाची कृपा असते. |
अतिथी आल्या वृक्षापासीं । वंचनार्थु न करी त्यासी ।
पत्रपुष्पफलमूळच्छायेसीं । त्वचाकाष्ठांसी देतसे ॥
— संत एकनाथ
अर्थ : एखादा अतिथी वृक्षाजवळ आल्यावर तो वृक्ष त्याला कधीच विन्मुख पाठवत नाही. आपल्याजवळ असणारे पान, फूल, फळ, मूळ, छाया, साल, लाकूड या सर्व गोष्टी तो देत राहतो. अर्थात वृक्षाच्या ठायी परोपकारी वृत्ती असते.
| संत एकनाथ | पैठण येथील थोर संत (१५३३–१५९९). ‘एकनाथी भागवत’, ‘भावार्थ रामायण’ व लोकप्रिय भारुडे यांसाठी प्रसिद्ध. |
| विचार | वृक्ष कोणालाही रिकाम्या हाती परत पाठवत नाही — त्याच्या ठायी परोपकारी वृत्ती असते. |
Advertisement
आजच्या काळातील महत्त्व : तापमानवाढ, प्रदूषण व पाणीटंचाई या समस्यांवर वृक्षारोपण हा प्रभावी उपाय आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी संतांनी सांगितलेला हा विचार आजही तितकाच लागू पडतो.
- वृक्ष वाटसरूला कोणकोणत्या गोष्टी देतो? — पान, फूल, सावली, फळ आणि मूळ.
- ‘पत्र पुष्प छाया’ हा अभंग कोणाचा आहे? — संत ज्ञानेश्वरांचा.
- वृक्ष लावणाऱ्यावर कशाचा वर्षाव होतो? — निसर्गाच्या व सुखाच्या शीतल छायेचा.
- ‘जे वृक्ष लाविती सर्वकाळ’ हा अभंग कोणाचा आहे? — संत नामदेवांचा.
- अतिथी वृक्षाजवळ आल्यावर वृक्ष काय करतो? — त्याला विन्मुख न पाठवता आपल्याजवळचे सर्व काही देतो.
- ‘अतिथी आल्या वृक्षापासीं’ हा अभंग कोणाचा आहे? — संत एकनाथांचा.
- वृक्षाच्या ठायी कोणती वृत्ती असते? — परोपकारी वृत्ती.
- निसर्गाचे अविभाज्य घटक कोणते? — झाडे, वेली, फळे, फुले, पाने व वने.
वृक्ष आपल्याकडून काहीही घेत नाही. उलट तो पान, फूल, फळ, सावली सर्व काही देत राहतो. देताना तो कोणताही भेद करत नाही. म्हणून वृक्ष आपल्यावर कायम उपकार करतो, असे म्हटले आहे.
- झाडे प्राणवायू देतात आणि कार्बन डायऑक्साइड शोषून हवा शुद्ध ठेवतात.
- वृक्षांमुळे पाऊस पडण्यास मदत होते व तापमान नियंत्रणात राहते.
- झाडांची मुळे माती धरून ठेवतात, त्यामुळे जमिनीची धूप थांबते.
- पशुपक्ष्यांना अन्न व निवारा मिळतो.
या अभंगांतून शिकवण मिळते, की निःस्वार्थपणे देत राहावे. वृक्ष कोणतीही अपेक्षा न ठेवता सर्वांना देतो. माणसानेही वृक्षासारखे परोपकारी असावे. तसेच झाडे लावावीत व ती जगवावीत.
उपक्रम : १. वृक्ष व पर्यावरण यांविषयीचे संतांचे इतर अभंग मिळवा व वाचा. २. शाळेच्या परिसरात एक रोप लावा आणि वर्षभर त्याची निगा राखा. ३. ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ या विषयावर भित्तिपत्रक तयार करा. ४. तुमच्या परिसरातील वृक्षांची यादी करा — त्यांचे उपयोग लिहा.
पर्यावरणविषयक काही घोषवाक्ये :
संबंधित अभंग : संत तुकारामांचा ‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरें । पक्षीही सुस्वरें आळविती’ हा अभंगही झाडांना आपले सोयरे (नातेवाईक) मानतो. तोही पाठ १७ मध्ये आला आहे.
विद्यार्थ्यांना विविध संतांचे अभंग ऐकवावेत. संतांच्या कार्याविषयी माहिती सांगावी. झाडे व पर्यावरण यांविषयी वर्गात चर्चा घडवून आणावी. पर्यावरणावर आधारित इतर संतांच्या रचना वाचण्यास प्रोत्साहन द्यावे.