१४. संतवाणी

पक्षी जाय दिगंतरा । बाळकांसी आणी चारा ।।
घार हिंडते आकाशीं । झांप घाली पिल्लांपासी ।।
माता गुंतली कामासी । चित्त तिचें बाळापाशीं ।।
वानर हिंडे झाडावरी । पिली बांधुनी उदरीं ।।
तैसी आम्हांसी विठ्ठल माये । जनी वेळोवेळां पाहे ।।

भावार्थ : वात्सल्य (आईचे प्रेम) हा संत जनाबाईंच्या भक्तीचा अनन्यसाधारण विषय आहे. या अभंगातून त्यांनी आईच्या प्रेमाची विविध उदाहरणे दिली आहेत. त्या म्हणतात की, पक्षी आकाशात दूरवर (दिगंतरात) उडून जातो, पण तो आपल्या पिल्लांसाठी चोचीतून चारा घेऊन येतो. घार आकाशात उंच भरारी घेते, पण तिचे लक्ष नेहमी खाली असलेल्या आपल्या पिल्लांकडेच असते व ती त्यांच्यावर प्रेमाने झेप घेते. एखादी माता (आई) घरकामात कितीही गुंतलेली असली, तरी तिचे मन मात्र आपल्या तान्ह्या बाळाजवळच असते. वानरी झाडांवरून उड्या मारताना आपल्या पिल्लाला पोटाशी (उदरी) घट्ट धरून ठेवते.

संत जनाबाई म्हणतात की, या सर्व मातांप्रमाणेच आमची 'विठ्ठलमाय' आम्हांला सतत सांभाळत असते. विठ्ठलरूपी आई वेळोवेळी आमच्याकडे लक्ष ठेवून असते, असे जनाबाई सांगतात.

ऐसे कैसे झाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणती साधू ।।
अंगा लावूनियां राख । डोळे झांकुनी करिती पाप ।।
दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयांचा सोहळा ।।
तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांसी संगती ।।

भावार्थ : संत तुकाराम हे महाराष्ट्रातील थोर संत होत. या अभंगातून त्यांनी सामान्य लोकांना भोंदूगिरीबाबत (ढोंगीपणाबाबत) जागरूक राहण्याचा संदेश दिला आहे. ते म्हणतात की, आजकाल जगात असे कसे भोंदू लोक झाले आहेत! ते स्वतः वाईट कर्मे करतात आणि तरीही लोकांना स्वतःला 'साधू' म्हणवून घेतात.

असे ढोंगी लोक अंगाला राख फासून साधूपणाचा आव आणतात आणि डोळे मिटून ध्यानाला बसल्याचे नाटक करत गुप्तपणे पाप करतात. हे लोक जगाला वैराग्याचे (विरक्तीचे) नाटक दाखवतात, पण आतून मात्र ते ऐहिक विषयांचा (सुखांचा) आणि मोहाचा उपभोग घेत असतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ढोंगी लोकांबद्दल मी आणखी किती सांगू? अशा भोंदू लोकांची संगत जळून खाक होवो, म्हणजेच त्यांच्या संगतीत कोणीही राहू नये.