१२. शब्दकोश (स्थूलवाचन)

जर मला एखाद्या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असेल, तर मी शब्दकोशाचा (Dictionary) वापर करेन. अर्थ शोधण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे असेल:

• सर्वात आधी मी जो शब्द शोधायचा आहे तो निश्चित करेन.
• त्या शब्दाला जर काही प्रत्यय लागले असतील, तर ते प्रत्यय वगळून मी त्याचे मूळ रूप घेईन.
• त्यानंतर मुळाक्षरांच्या क्रमानुसार (अकारविल्हे क्रमाने) तो शब्द मी कोशात शोधेन.
• शब्द सापडल्यावर त्याचे विविध अर्थ व अर्थच्छटा समजून घेऊन माझ्या पाठातील संदर्भानुसार कोणता अर्थ योग्य आहे ते मी ठरवेन.

उदाहरण : जर मला 'क्रांतीने' या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असेल, तर मी आधी 'ने' हा प्रत्यय वगळून 'क्रांती' हा मूळ शब्द घेईन. नंतर शब्दकोशात 'क' च्या जोडाक्षरांच्या रांगेत जाऊन 'क्रा' अक्षराखाली 'क्रांती' हा शब्द शोधेन आणि त्याचा अर्थ समजून घेईन.

शब्दकोशामुळे आपल्याला कोणत्याही नवीन किंवा कठीण शब्दाचा अचूक अर्थ समजतो. एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ आणि त्यांच्या विविध अर्थच्छटा (संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ) आपल्याला शब्दकोशातून कळतात. तसेच शब्दांचे प्रमाण उच्चार, समानार्थी शब्द आणि शब्दाची व्युत्पत्ती (तो शब्द कुठून आला) समजण्यास मदत होते. या सर्व गोष्टींमुळे आपली भाषिक समृद्धी वाढते आणि योग्य ठिकाणी योग्य शब्द वापरण्याची सवय लागते.

शब्दकोश : उपयोग व उद्दिष्टे

प्रत्येक भाषेच्या समृद्धीसाठी शब्दकोश हे एक अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे. शब्दकोश पाहण्याची काही महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत. प्रत्येक शब्दाला एक विशिष्ट अर्थ असतो हे समजून घेणे, शब्दाचा योग्य अर्थ माहीत करून घेण्याची सवय लागणे आणि एकाच शब्दाच्या विविध अर्थच्छटा समजणे, ही शब्दकोश पाहण्याची प्रमुख उद्दिष्टे आहेत. शब्दकोशाचा उपयोग करून आपण शब्दांचे प्रमाण उच्चार, त्यांचे समानार्थी शब्द आणि व्युत्पत्ती जाणून घेऊ शकतो. योग्य जागी योग्य अर्थाचा शब्द वापरण्याचे कौशल्य विकसित करण्यासाठी व आपली भाषा सुधारण्यासाठी शब्दकोश पाहणे व हाताळणे अत्यंत उपयुक्त ठरते.