विश्वकोश
संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नोत्तरे, शब्दकोडी आणि भाषाभ्यास (अनुस्वार नियम). महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (कुमारभारती).
शेअर कराAdvertisement
स्वाध्याय
(१) विश्वकोशाचा उपयोग —
मराठी विश्वकोशामुळे मानव्यविद्या, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांतील सर्व विषयांचे अद्ययावत ज्ञान एकाच ठिकाणी मिळते. मुख्य विषय आणि त्याच्याशी संलग्न (जोडलेल्या) विषयांचे ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी विश्वकोश अत्यंत उपयोगी पडतो. कोणत्याही शब्दाचे वेगवेगळे संदर्भ आणि अर्थ शोधण्यासाठी याचा उपयोग होतो.
आपल्या ज्ञानविषयक गरजा मराठीतून भागवण्यासाठी, जागतिक ज्ञानक्षेत्राचा वेध घेण्यासाठी आणि अभिव्यक्तीला योग्य चालना मिळण्यासाठी विश्वकोश उपयुक्त ठरतो.
(२) विश्वकोशाची निर्मितिप्रक्रिया —
मराठी विश्वकोशाच्या निर्मितीसाठी सर्वप्रथम विषयवार तज्ज्ञांच्या समितीची रचना केली गेली. त्यानंतर प्रत्येक विषयाच्या नोंदीची शीर्षके निश्चित करण्यात आली. मुख्य, मध्यम आणि लहान नोंदींतील मुद्द्यांची टाचणे (Notes) तयार केली गेली.
नोंदींच्या मर्यादा आखून टाचणांमध्ये योग्य त्या सूचना देण्यात आल्या. प्रत्येक विषयातील नोंदींच्या याद्या तयार करून त्या अकारविल्ह्यानुसार (Alphabetical order) लावण्यात आल्या. १९७६ साली महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने याचा पहिला खंड प्रकाशित केला.
शब्दकोडी सोडवताना आपल्याला एकाच शब्दाचे अनेक समानार्थी किंवा विरुद्धार्थी शब्द शोधावे लागतात. यामुळे आपल्या शब्दसंपत्तीत (Vocabulary) मोठी भर पडते. योग्य शब्द शोधण्यासाठी आपण विचार करतो, संदर्भ लावतो, ज्यामुळे आपली तर्कशक्ती आणि स्मरणशक्ती सुधारते.
नवीन शब्द, त्यांचे अचूक अर्थ आणि त्यांची रचना समजल्यामुळे भाषेवर प्रभुत्व मिळते. म्हणूनच, शब्दकोडे सोडवणे हा केवळ एक वेळ घालवण्याचा खेळ नसून, त्यातून भाषिक कौशल्य खऱ्या अर्थाने वाढते आणि भाषेची गंमत अनुभवता येते, असे मला वाटते.
Advertisement
- आपल्या ज्ञानविषयक गरजा आपल्या मातृभाषेतून (मराठीतून) पूर्ण होतात.
- जागतिक ज्ञानक्षेत्राचा विस्तार समजतो आणि विविध विषयांतील कुतूहल शमते.
- सर्व प्रकारचे प्रगल्भ व सूक्ष्म ज्ञान एकाच ठिकाणी मिळते.
- शब्दांचे वेगवेगळे अर्थ, व्युत्पत्ती आणि संदर्भ समजल्यामुळे आपली भाषा अधिक समृद्ध होते व अभिव्यक्तीला चालना मिळते.
- कुठलाही विषय सखोलपणे समजून घेण्याची सवय लागते.
केशभूषेचे उद्देश : पौराणिक काळापासून आकर्षक केशरचनेचे आकर्षण सर्व समाजांत राहिले आहे. आदिम लोक केसांना मातीचा लेप लावून आपला पराक्रम दाखवण्यासाठी त्यात विजयचिन्हे लावत, ज्यातून केशभूषेचा उगम झाला. केशभूषेचा मुख्य उद्देश 'आकर्षकता किंवा सौंदर्य वाढवणे' हा आहे. तसेच, सामाजिक संकेतांनुसार प्रतीकात्मक केशभूषा करणे हा सामाजिक उद्देशही आहे.
अंतर्भाव होणाऱ्या गोष्टी : केशभूषेत केस कापणे, धुणे, नीट करणे, विंचरणे, कुरळे करणे आणि सरळ करणे या सर्व गोष्टींचा अंतर्भाव (समावेश) होतो.
विश्वकोशामध्ये मराठी भाषेतील साहित्य, इतिहास, भूगोल, विज्ञान अशा सर्व विषयांची सखोल माहिती दिलेली असते. मला जेव्हा एखाद्या शब्दाचा अचूक अर्थ, त्याचा उगम (व्युत्पत्ती) किंवा त्यामागचा संदर्भ समजून घ्यायचा असेल, तेव्हा मी विश्वकोशाचा वापर करू शकतो.
शाळेत निबंध लिहिताना, प्रकल्पाची माहिती गोळा करताना किंवा एखाद्या विषयावर सविस्तर अभ्यास करताना विश्वकोश मला एक उत्तम मार्गदर्शक ठरेल. इंटरनेटवर (वेबसाइट आणि मोबाईल ॲपवर) विश्वकोश उपलब्ध असल्यामुळे मला हवे ते ज्ञान कधीही आणि कुठेही मराठी भाषेतून अतिशय सहजपणे मिळवता येईल.
भाषा सौंदर्य — शब्दकोडी सोडवा
| प्रश्नाचा अर्थ | १ | २ | ३ (शेवटचा रकाना) |
|---|---|---|---|
| (१) पैसे न देता, विनामूल्य. | फु | क | ट |
| (२) पाणी साठवण्याचे मातीचे गोल भांडे. | मा | X | ठ |
| (३) जिच्यात रेतीचे प्रमाण खूप जास्त असते अशी जमीन. | रे | ता | ड |
| (४) रहस्यमय. | गू | X | ढ |
| (५) खास महाराष्ट्रीयन पक्वान्न. पोळ्या, मोदक, करंज्या यांमध्ये हे भरतात. | सा | र | ण |
शेवटच्या रकान्यातील वर्णांचे विशेष : वरील कोड्यातील शेवटच्या रकान्यात ट, ठ, ड, ढ, ण हे वर्ण आले आहेत. हे सर्व 'ट' वर्गातील वर्ण असून व्याकरणाच्या भाषेत त्यांना मूर्धन्य व्यंजने असे म्हणतात. (यांचा उच्चार करताना जिभेचा शेंडा मूर्धेला/टाळूला लागतो.)
स्पष्टीकरण : या कोड्याच्या केंद्रस्थानी 'र' हे अक्षर आहे. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर हे एका साहित्यिकाचे आडनाव असून ते ५ अक्षरी आहे आणि सर्व उत्तरे 'र' या अक्षराने संपतात (उदा. क-रं-दी-क-र).
| क्र. | दिलेले वाक्य | उत्तर (साहित्यिकाचे नाव/आडनाव) |
|---|---|---|
| (१) | 'स्वेदगंगा' या कवितासंग्रहाचे कवी. | करंदीकर (विंदा करंदीकर) |
| (२) | एका साहित्यिकाचे आडनाव 'श्रीपाद कृष्ण....' | कोल्हटकर (श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर) |
| (३) | तुरुंगात असतानादेखील ज्यांची काव्यप्रतिभा बहरून येई, असे साहित्यिक (देशभक्त). | सावरकर (वि. दा. सावरकर) |
| (४) | 'सुधारक' चे संपादक. | आगरकर (गो. ग. आगरकर) |
| (५) | कवी यशवंत यांचे आडनाव. | पेंढारकर (यशवंत दिनकर पेंढारकर) |
| (६) | विनोदी साहित्य लिहिणाऱ्या एका साहित्यिकाचे आडनाव. | मिरासदार (द. मा. मिरासदार) |
| (७) | मालतीबाई बेडेकर यांनी वापरलेल्या टोपणनावातील आडनाव. | शिरूरकर (विभावरी शिरूरकर) |
| (८) | कवी कुसुमाग्रज यांचे आडनाव. | शिरवाडकर (वि. वा. शिरवाडकर) |
भाषाभ्यास — अनुस्वार लेखनाबाबतचे नियम
पर-सवर्णाने लिहिणे : तत्सम शब्दांत अनुस्वारानंतर येणाऱ्या अक्षराच्या वर्गातील अनुनासिक (उदा. ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) वापरून लिहिण्याच्या पद्धतीला पर-सवर्णाने लिहिणे म्हणतात. (उदा. रंग → रङ्ग, पंडित → पण्डित). परंतु, आजकाल ही पद्धत जुनी झाली असून त्याऐवजी शीर्षबिंदू (अनुस्वार) वापरला जातो.
१. पर-सवर्णाने लिहा (अनुनासिकाचा वापर करून) :
- घंटा → घण्टा
- मंदिर → मन्दिर
- चंपा → चम्पा
- चंचल → चञ्चल
- मंगल → मङ्गल
२. अनुस्वार वापरून लिहा (शीर्षबिंदू देऊन) :
- जङ्गल → जंगल
- चेण्डू → चेंडू
- सञ्च → संच
- गोन्धळ → गोंधळ
- बम्ब → बंब