२. संतवाणी

संत तुकारामांनी विठ्ठलाच्या भेटीची ओढ व्यक्त करताना चकोर, सासुरवाशीण लेक आणि भुकेलेले बाळ असे तीन समर्पक दृष्टान्त दिले आहेत. त्यांपैकी मला 'भुकेलेल्या बाळाचा' दृष्टान्त सर्वात जास्त आवडला.

लहान बाळाला भूक लागली, की ते अत्यंत व्याकुळ होते. त्याच्या भुकेची वेदना फक्त त्याची आईच समजू शकते. आईला पाहिल्यावर किंवा तिच्या कुशीत गेल्यावरच त्या बाळाला शांतता मिळते; तोपर्यंत ते अतिशय शोक करत असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी अवस्थाही त्या भुकेलेल्या बाळासारखीच झाली आहे. मला पांडुरंगाच्या दर्शनाची भूक लागली आहे आणि विठ्ठलरूपी माउलीचे दर्शन झाल्याशिवाय माझ्या मनाची तगमग थांबणार नाही. आई आणि बाळाचे हे नाते अत्यंत नैसर्गिक व हृदयस्पर्शी असल्याने हा दृष्टान्त थेट मनाला भिडतो.

अशी कल्पना आहे की 'चकोर' नावाचा पक्षी फक्त चंद्रकिरण पिऊन जगतो. चंद्रकिरण हेच त्याचे जीवन असते, त्यामुळे तो पौर्णिमेच्या चंद्राची अत्यंत आतुरतेने वाट पाहत असतो. चंद्र उगवल्याशिवाय त्याच्या जीवनाला अर्थ उरत नाही.

या दृष्टान्तातून संत तुकाराम महाराज हे सिद्ध करू इच्छितात की, जसे चकोराचे जीवन पूर्णपणे चंद्रावर अवलंबून असते, तसे आपले जीवन पूर्णपणे पांडुरंगावर अवलंबून आहे. विठ्ठलाचे दर्शन हेच आपल्या जीवनाचे एकमेव ध्येय आणि अन्न आहे. चकोरासारखीच विठ्ठलभेटीची तीव्र ओढ आणि आस आपल्या मनाला लागली आहे, हे त्यांना यातून पटवून द्यायचे आहे.

संत बहिणाबाई यांनी वारकरी संप्रदायाची तुलना एका सुंदर इमारतीशी (मंदिराशी) केली आहे. या मंदिरात संत ज्ञानेश्वरांनी पाया रचला, संत नामदेवांनी भिंती उभारल्या आणि संत एकनाथांनी भागवतरूपी खांब उभा केला.

या ज्ञानरूपी मंदिराचे काम संत तुकारामांनी पूर्णत्वास नेले. संत तुकाराम हे या इमारतीचा 'कळस' ठरले; म्हणजेच त्यांनी वारकरी संप्रदायाला त्याच्या सर्वोच्च वैभवापर्यंत पोहोचवले. मंदिर पूर्ण झाल्यावर जसे भाविक शांततेत दर्शन घेतात, तसेच आता या संप्रदायाचे कार्य पूर्ण झाले असून, भाविकांनी कोणतीही चिंता न करता शांत मनाने व श्रद्धेने परमेश्वराचे भजन (नामस्मरण) करावे, असा दिलासा संत बहिणाबाई या ओळींतून देतात.

वारकरी संप्रदायरूपी भक्तीच्या इमारतीची सुरुवात संत ज्ञानेश्वरांनी केली. त्यांनी 'ज्ञानेश्वरी' व 'अमृतानुभव' यांसारखे ग्रंथ लिहून समाजातील सर्वसामान्य लोकांना भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवला.

कोणतीही इमारत भक्कम राहण्यासाठी तिचा पाया मजबूत असावा लागतो. वारकरी संप्रदायरूपी देवालयाचा हा भक्कम पाया संत ज्ञानेश्वरांनी आपल्या अलौकिक ज्ञानाने व भक्तीने रचला. त्यांच्यामुळेच महाराष्ट्रात भक्तीच्या या विशाल मंदिराची (देवालयाची) उभारणी शक्य झाली, हा कृतज्ञतेचा भाव या ओळीतून व्यक्त झाला आहे.