१०. रंग साहित्याचे
पाठाचा संपूर्ण स्वाध्याय, व्याकरण आणि स्वमत. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठात खालील साहित्यप्रकारांची नावे आली आहेत:
- कथा
- कादंबरी
- कविता
- नाटक
- चरित्र
- आत्मचरित्र
- प्रवासवर्णन
(अ) कथेचे प्रकार
- परीकथा
- बोधकथा
- विज्ञानकथा
- ऐतिहासिक कथा
- साहस कथा
(आ) कवितेची वैशिष्ट्ये
- मोजक्या शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करते.
- यमक आणि अनुप्रास अशा शब्दालंकारांनी तिचे बाह्यरूप सजते.
- उपमा, उत्प्रेक्षा आणि रूपक यांसारख्या अर्थालंकारांनी तिचे अंतरंग सजून ती आशयगर्भ बनते.
| चरित्र | आत्मचरित्र |
|---|---|
| चरित्र म्हणजे एखाद्या थोर व्यक्तीच्या आयुष्याचे दुसऱ्या लेखकाने केलेले वर्णन होय. | आत्मचरित्र म्हणजे व्यक्तीने स्वतःच्या जीवनप्रवासाचे तटस्थपणे केलेले वर्णन होय. |
| यात थोर व्यक्तीचे संघर्षमय आणि कर्तृत्ववान जीवन रेखाटलेले असते. | यात स्वतःच्या आयुष्यातील विविध टप्प्यांचे आणि भल्या-बुऱ्या अनुभवांचे कथन असते. |
Advertisement
| अनेकवचनी नाम | एकवचनी रूप | वाक्यात उपयोग |
|---|---|---|
| (अ) रस्ते | रस्ता | आमच्या गावाकडे जाणारा रस्ता खूप खराब आहे. |
| (आ) वेळा | वेळ | परीक्षेची वेळ जवळ आली आहे. |
| (इ) भिंती | भिंत | शाळेची भिंत सुंदर चित्रांनी रंगवली आहे. |
| (ई) विहिरी | विहीर | आमच्या शेतात एक मोठी विहीर आहे. |
| (उ) घड्याळे | घड्याळ | बाबांनी मला वाढदिवसाला एक नवीन घड्याळ दिले. |
| (ऊ) माणसे | माणूस | तो एक अत्यंत प्रामाणिक माणूस आहे. |
उदा. पर + प्रांत = परप्रांत
- पर + भाषा = परभाषा
- पर + देश = परदेश
- पर + ग्रह = परग्रह
- पर + राष्ट्र = परराष्ट्र
शब्द: यथामती, प्रतिदिन, आईवडील, चारपाच, त्रिभुवन, केरकचरा, भाजीपाला, चहापाणी, आजन्म, गैरशिस्त, विटीदांडू, पापपुण्य, स्त्रीपुरुष.
| समासाचा प्रकार | सामासिक शब्द |
|---|---|
| द्विगू समास | त्रिभुवन |
| अव्ययीभाव समास | यथामती, प्रतिदिन, आजन्म, गैरशिस्त |
| वैकल्पिक द्वंद्व समास | चारपाच, पापपुण्य |
| इतरेतर द्वंद्व समास | आईवडील, विटीदांडू, स्त्रीपुरुष |
| समाहार द्वंद्व समास | केरकचरा, भाजीपाला, चहापाणी |
(अ) पुस्तकाशी मैत्री करण्याचे फायदे लिहा.
पुस्तकांशी मैत्री केल्यामुळे आपले उत्तम मनोरंजन होते आणि ज्ञानात भर पडते. पुस्तके आपल्याला कधीच सोडून जात नाहीत, ती आपले निःस्वार्थी मित्र असतात. विविध साहित्यांच्या वाचनामुळे आपल्या भाषेवर प्रभुत्व येते आणि लेखनात सुधारणा होते. पुस्तकांमुळे आपल्याला न पाहिलेले जग समजते आणि जीवनाचे अनेक अनुभव घरबसल्या मिळतात.
(आ) तुम्हांला आवडलेल्या कोणत्याही एका साहित्यप्रकाराची वैशिष्ट्ये तुमच्या शब्दांत लिहा.
मला 'कथा' (गोष्ट) हा साहित्यप्रकार खूप आवडतो. कथेची सुरुवात अतिशय आकर्षक असते आणि तिचा शेवट परिणामकारक असतो. उत्तम निवेदन तंत्रामुळे कथा वाचताना वाचकाची उत्कंठा वाढत जाते. बोधकथा, विज्ञानकथा, ऐतिहासिक कथा यांसारख्या अनेक प्रकारांमुळे कथा वाचताना कधीही कंटाळा येत नाही.
(इ) 'उत्तम लेखक होण्यासाठी उत्तम वाचक होणे आवश्यक असते', याबाबत तुमचे विचार स्पष्ट करा.
हे विधान अगदी खरे आहे. जोपर्यंत आपण विविध लेखकांचे साहित्य वाचत नाही, तोपर्यंत आपल्याला नवीन शब्द, विचार आणि कल्पना सुचत नाहीत. उत्तम वाचनामुळे आपली शब्दसंपत्ती वाढते आणि भाषेवर पकड निर्माण होते. इतर लेखक आपले विचार कसे मांडतात, हे वाचूनच समजते. त्यामुळे दर्जेदार लेखन करण्यासाठी आधी दर्जेदार वाचन करणे अत्यंत आवश्यक असते.
(ई) तुम्हांला आवडलेल्या पुस्तकाबाबत माहिती लिहा.
विद्यार्थ्यांसाठी टीप: हा मुक्तोत्तरी प्रश्न आहे. तुम्ही वाचलेल्या कोणत्याही पुस्तकाची माहिती तुम्ही लिहू शकता. उदाहरणादाखल 'श्यामची आई' या पुस्तकाची माहिती खाली दिली आहे:
(१) पुस्तकाचे नाव: श्यामची आई
(२) लेखक: साने गुरुजी
(३) साहित्यप्रकार: कादंबरी
(४) वर्ण्य विषय: आईचे प्रेम आणि संस्कार
(५) मध्यवर्ती कल्पना: एका आईने आपल्या मुलावर केलेले महान संस्कार आणि त्यातून घडलेला आदर्श मुलगा.
(६) पुस्तकातून मिळणारा संदेश: आई हेच खरे दैवत असून तिच्या शिकवणुकीनुसार आपले जीवन जगावे.
(७) मूल्य: मातृप्रेम, प्रामाणिकपणा, देशभक्ती.
(८) सामाजिक महत्त्व: समाजातील प्रत्येक मुलाला संस्कारी बनवण्यासाठी हे पुस्तक आजही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
(९) आवडण्याची कारणे: यातील प्रत्येक प्रसंग हृदयाला भिडणारा आणि डोळ्यांत पाणी आणणारा आहे.