इयत्ता १० वी · मराठी · भाग ३

१०. रंग साहित्याचे

पाठाचा संपूर्ण स्वाध्याय, व्याकरण आणि स्वमत. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

१प्रस्तुत पाठात आलेल्या साहित्यप्रकारांची नावे लिहा.

पाठात खालील साहित्यप्रकारांची नावे आली आहेत:

  • कथा
  • कादंबरी
  • कविता
  • नाटक
  • चरित्र
  • आत्मचरित्र
  • प्रवासवर्णन
२आकृतीबंध पूर्ण करा.

(अ) कथेचे प्रकार

  • परीकथा
  • बोधकथा
  • विज्ञानकथा
  • ऐतिहासिक कथा
  • साहस कथा

(आ) कवितेची वैशिष्ट्ये

  • मोजक्या शब्दांत मोठा आशय व्यक्त करते.
  • यमक आणि अनुप्रास अशा शब्दालंकारांनी तिचे बाह्यरूप सजते.
  • उपमा, उत्प्रेक्षा आणि रूपक यांसारख्या अर्थालंकारांनी तिचे अंतरंग सजून ती आशयगर्भ बनते.
३फरक स्पष्ट करा : चरित्र आणि आत्मचरित्र.
चरित्रआत्मचरित्र
चरित्र म्हणजे एखाद्या थोर व्यक्तीच्या आयुष्याचे दुसऱ्या लेखकाने केलेले वर्णन होय. आत्मचरित्र म्हणजे व्यक्तीने स्वतःच्या जीवनप्रवासाचे तटस्थपणे केलेले वर्णन होय.
यात थोर व्यक्तीचे संघर्षमय आणि कर्तृत्ववान जीवन रेखाटलेले असते. यात स्वतःच्या आयुष्यातील विविध टप्प्यांचे आणि भल्या-बुऱ्या अनुभवांचे कथन असते.

Advertisement

४खाली दिलेल्या अनेकवचनी नामांचे एकवचनी रूप लिहून त्यांचा वापर करून प्रत्येकी एक वाक्य तयार करा.
अनेकवचनी नामएकवचनी रूपवाक्यात उपयोग
(अ) रस्तेरस्ताआमच्या गावाकडे जाणारा रस्ता खूप खराब आहे.
(आ) वेळावेळपरीक्षेची वेळ जवळ आली आहे.
(इ) भिंतीभिंतशाळेची भिंत सुंदर चित्रांनी रंगवली आहे.
(ई) विहिरीविहीरआमच्या शेतात एक मोठी विहीर आहे.
(उ) घड्याळेघड्याळबाबांनी मला वाढदिवसाला एक नवीन घड्याळ दिले.
(ऊ) माणसेमाणूसतो एक अत्यंत प्रामाणिक माणूस आहे.
५खालील शब्दांना 'पर' हा एकच शब्द जोडून नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार होतात. ते बनवा.

उदा. पर + प्रांत = परप्रांत

  • पर + भाषा = परभाषा
  • पर + देश = परदेश
  • पर + ग्रह = परग्रह
  • पर + राष्ट्र = परराष्ट्र
६खालील सामासिक शब्दांचा समास ओळखून तक्ता पूर्ण करा.

शब्द: यथामती, प्रतिदिन, आईवडील, चारपाच, त्रिभुवन, केरकचरा, भाजीपाला, चहापाणी, आजन्म, गैरशिस्त, विटीदांडू, पापपुण्य, स्त्रीपुरुष.

समासाचा प्रकारसामासिक शब्द
द्विगू समास त्रिभुवन
अव्ययीभाव समास यथामती, प्रतिदिन, आजन्म, गैरशिस्त
वैकल्पिक द्वंद्व समास चारपाच, पापपुण्य
इतरेतर द्वंद्व समास आईवडील, विटीदांडू, स्त्रीपुरुष
समाहार द्वंद्व समास केरकचरा, भाजीपाला, चहापाणी
७स्वमत.

(अ) पुस्तकाशी मैत्री करण्याचे फायदे लिहा.

पुस्तकांशी मैत्री केल्यामुळे आपले उत्तम मनोरंजन होते आणि ज्ञानात भर पडते. पुस्तके आपल्याला कधीच सोडून जात नाहीत, ती आपले निःस्वार्थी मित्र असतात. विविध साहित्यांच्या वाचनामुळे आपल्या भाषेवर प्रभुत्व येते आणि लेखनात सुधारणा होते. पुस्तकांमुळे आपल्याला न पाहिलेले जग समजते आणि जीवनाचे अनेक अनुभव घरबसल्या मिळतात.

(आ) तुम्हांला आवडलेल्या कोणत्याही एका साहित्यप्रकाराची वैशिष्ट्ये तुमच्या शब्दांत लिहा.

मला 'कथा' (गोष्ट) हा साहित्यप्रकार खूप आवडतो. कथेची सुरुवात अतिशय आकर्षक असते आणि तिचा शेवट परिणामकारक असतो. उत्तम निवेदन तंत्रामुळे कथा वाचताना वाचकाची उत्कंठा वाढत जाते. बोधकथा, विज्ञानकथा, ऐतिहासिक कथा यांसारख्या अनेक प्रकारांमुळे कथा वाचताना कधीही कंटाळा येत नाही.

(इ) 'उत्तम लेखक होण्यासाठी उत्तम वाचक होणे आवश्यक असते', याबाबत तुमचे विचार स्पष्ट करा.

हे विधान अगदी खरे आहे. जोपर्यंत आपण विविध लेखकांचे साहित्य वाचत नाही, तोपर्यंत आपल्याला नवीन शब्द, विचार आणि कल्पना सुचत नाहीत. उत्तम वाचनामुळे आपली शब्दसंपत्ती वाढते आणि भाषेवर पकड निर्माण होते. इतर लेखक आपले विचार कसे मांडतात, हे वाचूनच समजते. त्यामुळे दर्जेदार लेखन करण्यासाठी आधी दर्जेदार वाचन करणे अत्यंत आवश्यक असते.

(ई) तुम्हांला आवडलेल्या पुस्तकाबाबत माहिती लिहा.