९. औक्षण (कविता)

आशयसौंदर्य : 'औक्षण' या कवितेत कवयित्री इंदिरा संत यांनी सीमेवर लढायला जाणाऱ्या जवानाविषयी कृतज्ञतेचा भाव व्यक्त केला आहे. प्रत्यक्ष रणांगणावर लढणाऱ्या जवानाला सामान्य देशवासीयांच्या वतीने दिले जाणारे हे एक भावनिक आणि हृदयस्पर्शी औक्षण आहे.

काव्यसौंदर्य : प्रस्तुत ओळींमध्ये कवयित्री म्हणतात की, हे सैनिका, तुझ्या पाठीराखे म्हणून आम्ही असंख्य देशवासीय उभे आहोत. आमच्याकडे तुला देण्यासाठी धनदौलत नाही किंवा तुझ्यासारखे शारीरिक बळही नाही. पण आमच्या डोळ्यांतील अश्रूंच्या असंख्य ज्योतींनी आम्ही तुझे मनोभावे औक्षण करत आहोत. आम्ही सर्वसामान्य (दीनदुबळे) लोक तुझ्या दीर्घायुष्यासाठी आणि विजयासाठी करत असलेली ही एक प्रामाणिक प्रार्थना आहे.

भाषिक वैशिष्ट्ये : 'दीनदुबळे', 'असंख्य ज्योती', 'राखण' यांसारख्या साध्या व सोप्या शब्दांतून कवयित्रीने सामान्य जनतेची सैनिकाप्रती असलेली अपार भक्ती व कृतज्ञता अत्यंत प्रभावीपणे मांडली आहे. 'आसवांच्या ज्योती' हे रूपक अतिशय अर्थपूर्ण आहे.

हे विधान अगदी शंभर टक्के सत्य आहे. ऊन, वारा, पाऊस किंवा बर्फाळ प्रदेशातील कडाक्याची थंडी अशा कोणत्याही भीषण परिस्थितीत आपले सैनिक सीमेवर रात्रंदिवस खडा पहारा देतात. ते स्वतःच्या प्राणांची आणि कुटुंबाची पर्वा न करता शत्रूच्या हल्ल्यांपासून देशाचे रक्षण करतात.

त्यांच्या याच जागृत व कणखर पहाऱ्यामुळे आपण देशांतर्गत आपले जीवन शांततेत, आनंदाने आणि सुरक्षितपणे जगू शकतो. जर सैनिक सीमेवर नसते, तर आपण आपले सण आणि उत्सव साजरे करू शकलो नसतो. देशाचे खरे रक्षक हे आपले जवानच आहेत, त्यांच्या या निस्वार्थ सेवेविषयीचा कृतज्ञतेचा भाव या विधानातून व्यक्त होतो.

कवितेत 'दीनदुबळे' हा शब्द आलेला असला, तरी त्याचा अर्थ शारीरिकदृष्ट्या कमकुवत किंवा पैशाने दरिद्री असा येथे अभिप्रेत नाही. सीमेवर लढणाऱ्या सैनिकाचे शौर्य, त्याचा त्याग आणि मातृभूमीप्रती असलेले त्याचे समर्पण इतके महान असते की, त्या तुलनेत सामान्य माणसाची ताकद आणि कर्तृत्व अत्यंत क्षुल्लक (लहान) वाटते.

सैनिकाच्या या अफाट पराक्रमापुढे सामान्य जनता नतमस्तक होते आणि स्वतःला प्रेमाने 'दीनदुबळी' (अगतिक) समजते. सैनिकाच्या बलिदानाची परतफेड आपण कोणत्याही भौतिक गोष्टींनी करू शकत नाही, हा भाव व्यक्त करण्यासाठी 'दीनदुबळे' हा शब्द वापरला आहे.

सीमेवर लढणारे सैनिक हे खऱ्या अर्थाने देशाचे देव आहेत. त्यांच्यासाठी मला नेहमी कृतज्ञता व्यक्त करावीशी वाटते. सणासुदीच्या दिवशी (उदा. दिवाळी, रक्षाबंधन) मी त्यांना शुभेच्छापत्रे व राख्या पाठवून त्यांचा आनंद वाढवण्याचा नक्कीच प्रयत्न करेन.

तसेच, भविष्यात सैन्यदलासाठी किंवा वीरमाता व वीरपत्नींसाठी मदतनिधी गोळा करण्याच्या कार्यात मी माझा सक्रिय सहभाग नोंदवेन. रस्त्यात किंवा प्रवासात एखादा सैनिक भेटल्यास त्याचा नेहमी आदरपूर्वक सन्मान करेन आणि शक्य झाल्यास मी स्वतः सैन्यदलात भरती होऊन देशाची सेवा करण्याचे स्वप्न पूर्ण करेन.