३. शाल
लेखक — रा. ग. जाधव | पाठाचा संपूर्ण स्वाध्याय, व्याकरण आणि स्वमत. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
- (अ) पु. ल. व सुनीताबाई यांनी दिलेल्या शालीचा लेखकाने पाठात केलेला उल्लेख — 'पुलकित' शाल
- (आ) २००४ च्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष — रा. ग. जाधव (लेखक)
- (इ) पाठात उल्लेख असणारी नदी — कृष्णा नदी
- (ई) सभासंमेलने गाजवणारे कवी — नारायण सुर्वे
पाठात शालीचे पुढील तीन प्रमुख उपयोग आले आहेत:
- एखाद्या मोठ्या व्यक्तीचा गौरव किंवा सन्मान करण्यासाठी शाल दिली जाते.
- थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी अंगावर पांघरण्यासाठी शालीचा उपयोग होतो.
- अत्यंत गरजेच्या वेळी शाल विकून मिळालेल्या पैशांतून पोटाची भूक (अन्नाची ऊब) भागवण्यासाठी शालीचा उपयोग होतो (भिक्षेकऱ्याने केलेला उपयोग).
(अ) एका बाईचे बाळ कडाक्याच्या थंडीने कुडकुडत होते.
लेखकाची कृती: लेखकाने आपल्या सुटकेसमधील 'पुलकित' शाल आणि पाचपन्नास रुपयांच्या नोटा काढल्या. खिडकीतून त्या बाईला हाक मारून ते सर्व खाली दिले आणि म्हटले, "त्या बाळाला आधी शालीत गुंडाळ आणि मग मासे मारत बैस."
(आ) म्हातारा, अशक्त भिक्षेकरी कट्ट्याला लागूनच चिरगुटे टाकून व पांघरून कुडकुडत बसल्याचे पाहिले.
लेखकाची कृती: हे दृश्य पाहून लेखकाला वाईट वाटले. दुसऱ्या दिवशी लेखक दोन शाली घेऊन ओंकारेश्वराच्या कट्ट्यावर आले आणि त्यांनी त्या कुडकुडणाऱ्या म्हाताऱ्या भिक्षेकऱ्याला दोन्ही शाली दिल्या.
Advertisement
- (अ) एका बाईच्या बाळासाठी शाल दिल्याच्या घटनेची ऊब पुलकित शालीच्या उबेपेक्षा जास्त होती, कारण — ती शाल लेखकाने केवळ शोभेसाठी किंवा सन्मानाची खूण म्हणून जपून न ठेवता, एका गरिबाच्या कुडकुडणाऱ्या जीवाला ऊब देण्यासाठी (माणुसकीच्या भावनेने) वापरली होती.
- (आ) शालीच्या वर्षावामुळे नारायण सुर्वे यांची शालीनता हरवली नाही, कारण — नारायण सुर्वे हे मुळातच अत्यंत शालीन होते. शालीनता हा त्यांचा मूळ स्वभाव होता आणि तो बाह्य सन्मानावर अवलंबून नव्हता.
- (इ) लेखकांच्या मते शालीमुळे शालीनता जाते, कारण — शाल देऊन एखाद्याचा सन्मान करताना त्याच्यात खोटा अहंकार निर्माण होऊ शकतो. खऱ्या शालीनतेला शालीची गरज नसते; त्यामुळे सन्मान करण्याच्या रूपाने आपण एक शालीन जग गमावून बसण्याचा धोकाच मोठा असतो.
लेखकांनी भूषवलेली पदे:
- विश्वकोशाचे अध्यक्ष (वाईला)
- २००४ च्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष
- (अ) बाईला हाक मारून खिडकीतून शाल व नोटा दिल्या. — संवेदनशीलता, भूतदया आणि परोपकार
- (आ) खरे तर, खरीखुरी शालीनता शालीविनाच शोभते ! — स्पष्टवक्तेपणा, वास्तवाचे भान आणि वैचारिक प्रगल्भता
- (इ) हळूहळू मी सगळ्या शाली वाटून टाकल्या. — उदारता आणि निस्वार्थीपणा
| मूळ शब्द | अर्थपूर्ण शब्द |
|---|---|
| (अ) जवळपास | जव, पास, पळ, वसा, पळस. |
| (आ) उलटतपासणी | उलट, तपास, पाणी, सण, पास, पट. |
- (अ) नारायण सुर्वे यांच्या कार्यक्रमांना अहोरात्र भरतीच असे.
वाक्य: नारायण सुर्वे यांच्या कार्यक्रमांना रात्रंदिवस भरतीच असे. - (आ) खोलीच्या दक्षिणेकडील खिडक्या कृष्णा नदीच्या चिंचोळ्या प्रवाहावर होत्या.
वाक्य: खोलीच्या दक्षिणेकडील खिडक्या कृष्णा नदीच्या अरुंद प्रवाहावर होत्या. - (इ) मी सगळ्या शालींचे गाठोडे बांधून निकटवर्ती मित्राकडे ठेवले.
वाक्य: मी सगळ्या शालींचे गाठोडे बांधून जवळच्या मित्राकडे ठेवले.
प्रश्न: पु. ल. देशपांडे व सुनीताबाई यांनी लेखकाला दिलेल्या शालीचा लेखकाने पाठात कोणत्या नावाने उल्लेख केला आहे?
किंवा: लेखकाने सुटकेसमधून कोणती शाल काढली?
- ता : नम्रता, मधुरता, सुंदरता
- त्व : महत्त्व, कर्तृत्व, नेतृत्व
- आळू : दयाळू, कष्टाळू, लाजाळू
- पणा : साधेपणा, मोठेपणा, शहाणपणा
- (अ) लेखक सुंदर लेखन करतात.
वाक्य: लेखिका सुंदर लेखन करतात. - (आ) तो मुलगा गरिबांना मदत करतो.
वाक्य: ती मुलगी गरिबांना मदत करते.
(अ) 'शाल व शालीनता' यांचा पाठाच्या आधारे तुम्हांला कळलेला अर्थ स्पष्ट करा.
शाल हे सन्मानाचे प्रतीक मानले जाते. समाजात जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचा सत्कार करायचा असतो, तेव्हा त्याला शाल व श्रीफळ दिले जाते. परंतु, लेखकाच्या मते शाल आणि शालीनता (नम्रता/साधेपणा) यांचा परस्परांशी काहीही संबंध नाही. खरीखुरी शालीनता ही माणसाच्या स्वभावात असते, ती बाहेरून शाल पांघरून येत नाही.
कविवर्य नारायण सुर्वे यांच्यासारखी माणसे मुळातच शालीन असतात; शालीच्या वर्षावाने त्यांची शालीनता हरवत नाही. याउलट, काही लोकांमध्ये शाल मिळाल्यामुळे खोटा अहंकार निर्माण होतो आणि त्यांचा मूळचा साधेपणा नष्ट होतो. सन्मानाच्या रूपाने आपण लोकांचा साधेपणा गमावून बसतो, अशी खंत लेखकाने व्यक्त केली आहे. थोडक्यात, शाल ही बाह्य वस्तू आहे, तर शालीनता हा माणसाचा आंतरिक गुण आहे.
(आ) 'भिक्षेकऱ्याने केलेला शालीचा उपयोग', याविषयी तुमचे मत लिहा.
ओंकारेश्वराच्या पुलावर कुडकुडणाऱ्या भिक्षेकऱ्याला लेखकाने दोन शाली दिल्या होत्या. पण काही दिवसांनी लेखकाने पाहिले की, तो भिक्षेकरी पुन्हा जुनी चिरगुटे पांघरूनच बसला आहे. विचारपूस केल्यावर त्याने सांगितले की, त्याने त्या शाली विकल्या आणि दोन-तीन दिवस पोटाची आग शांत केली.
माझ्या मते, भिक्षेकऱ्याने केलेली कृती ही परिस्थितीच्या गांभीर्यातून आलेली होती. माणसाला थंडीच्या उबेपेक्षा अन्नाची ऊब अधिक महत्त्वाची वाटते. जगण्यासाठी आधी पोट भरणे आवश्यक असते. शालीची शोभा आणि ऊब यांपेक्षा पोटाची आग अधिक दाहक असते, हे भिक्षेकऱ्याच्या या कृतीतून अतिशय वास्तववादीपणे समोर येते. गरिबांना सन्मानापेक्षा अन्नाची जास्त गरज असते, हा मोलाचा संदेश या प्रसंगातून मिळतो.
(इ) लेखकाच्या भावना जशा 'शाल' या वस्तूशी निगडित आहेत तशा तुमच्या आवडीच्या वस्तूशी निगडित असलेल्या भावना, तुमच्या शब्दांत लिहा.
विद्यार्थ्यांसाठी टीप: हा मुक्तोत्तरी प्रश्न आहे. विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या आवडीच्या एखाद्या वस्तूविषयी लिहावे. उदा. तुमच्या वाढदिवसाला आजोबांनी दिलेले घड्याळ, बाबांनी दिलेले पेन, किंवा आईने दिलेली एखादी भेटवस्तू. ती वस्तू तुम्हाला का आवडते आणि त्यामागे असलेल्या भावनांचे थोडक्यात वर्णन करा.