इयत्ता ५ वी · मराठी

१०. बैलपोळा (कविता)

कवी — धोंडीरामसिंह राजपूत | कवितेचा संपूर्ण स्वाध्याय व प्रश्नांची उत्तरे — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

★शब्दार्थ
शब्दअर्थ
न्हाऊ घालणेअंघोळ घालणे
झूलबैलांच्या अंगावर टाकण्यात येणारे रंगीत व नक्षीदार कापड
बाशिंगबैलांच्या डोक्याला बांधण्याचे आभूषण
दिनदिवस

स्वाध्याय

प्र. १एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

(अ) बैलांच्या सणाला काय म्हणतात ?
बैलांच्या सणाला 'बैलपोळा' किंवा 'पोळा' असे म्हणतात.

(आ) बैलांना कसे सजवले आहे?
बैलांच्या अंगावर मखमली झुली टाकून, शिंगे रंगवून आणि कपाळाला रेशमी बाशिंगे बांधून त्यांना सजवले आहे.

(इ) बैलांची नावे कोणती आहेत ?
बैलांची नावे 'ढवळ्या' आणि 'पवळ्या' अशी आहेत.

(ई) बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांना काय खाऊ घालतात ?
बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांना पुरणपोळी खाऊ घालतात.

प्र. २शेवट समान असणारे कवितेतील शब्द लिहा. उदा., मखमली - झुली.

कवितेत आलेले शेवट समान असणारे (यमक जुळणारे) शब्द :

शिंगे – बाशिंगे कामधाम – आराम सजलेधजले – लागले

Advertisement

प्र. ३बैल गोठ्यात राहतात, तसे खालील प्राणी कोठे राहतात ते लिहा.
प्राणीनिवारा (कोठे राहतात)
(अ) घोडातबेला / पागा
(आ) वाघगुहा
(इ) माकडझाड
(ई) हत्तीहत्तीखाना / पिलखाना / जंगल
(उ) मासापाणी / नदी / समुद्र
(ऊ) कासवपाणी आणि जमीन
प्र. ४खालील शब्दांपासून अनेक शब्द बनवा. उदा., कपाळी - कळी, पाळी, पाक, पाकळी.

(अ) पुरणपोळी
पुरण पोळी रण पुळी पण

(आ) गावभर
गाव भर गर वर रव

प्र. ५'सजलेधजले' अशा शब्दांना जोडशब्द म्हणतात. कवितेत आलेले खालील जोडशब्द वाचा. जसेच्या तसे पाहून लिहा. असे आणखी काही जोडशब्द लिहा.

कवितेतील जोडशब्द :

  • (अ) कामधाम
  • (आ) पुरणपोळी

आणखी काही जोडशब्द : गोडधोड, भाजीपाला, पाऊसपाणी, केरकचरा, कामधंदा.

प्र. ६'गावभर मिरवणे' म्हणजे संपूर्ण गावातून फिरणे. खालील शब्दांना 'भर' हा शब्द जोडा आणि वाक्यांत उपयोग करा. सांगा.

उदा., बाबांनी पोतंभर धान्य आणलं.

  • तोंडभर — ताईने आज माझे तोंडभर कौतुक केले.
  • पिशवीभर — आईने बाजारातून पिशवीभर भाज्या आणल्या.
  • हातभर — शेतकऱ्याने दुकानातून हातभर दोरी आणली.
  • घरभर — लहान बाळ रांगत रांगत घरभर फिरत होते.
प्र. ७तुमच्या आवडत्या प्राण्याची माहिती पाच वाक्यांत लिहा.

माझा आवडता प्राणी : गाय

माझा आवडता प्राणी गाय आहे. गाय हा एक अतिशय शांत आणि उपयुक्त पाळीव प्राणी आहे. ती आपल्याला पिण्यासाठी पौष्टिक दूध देते. गाईला चार पाय, दोन शिंगे, दोन डोळे आणि एक लांब शेपटी असते. शेतकरी गाईला प्रेमाने 'गोमाता' म्हणतात आणि तिची काळजी घेतात.

खेळूया शब्दांशी — फुलांची नावे शोधा

★खालील चौकटींत काही अक्षरे दिलेली आहेत. त्या अक्षरांपासून फुलांची तेरा नावे तयार होतात. ती शोधा व लिहा.

दिलेल्या अक्षरांच्या चौकटीतून तयार होणारी १३ फुलांची नावे खालीलप्रमाणे आहेत :

१. पारिजातक २. मोगरा ३. जाई ४. जुई ५. गुलाब ६. गुलछडी ७. चाफा ८. शेवंती ९. झेंडू १०. सदाफुली ११. जास्वंद १२. कमळ १३. अबोली

टीप : ही नावे शोधताना काही नावे आडवी (उदा. पारिजातक, जाई), काही उभी (उदा. मोगरा, गुलाब, कमळ, अबोली) तर काही खालून वर अशा क्रमाने लपलेली आहेत.