इयत्ता ६ वी · मराठी · भाग ४

१८. नवा ऋतू

कवी — राजेंद्र आरेकर | संपूर्ण स्वाध्याय, भावार्थ, शब्दकोडी व ऋतूंचा तक्ता — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

पाठाविषयी

ही कवी राजेंद्र आरेकर यांची कविता आहे. फाल्गुन संपून चैत्र महिना येतो, तेव्हा निसर्गात होणाऱ्या बदलांचे वर्णन या कवितेत आहे. गुढीपाडव्याने नवे वर्ष सुरू होते आणि सारी धरती आनंदात दंग होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गुढीपाडव्याचा सोन्यासारखा दिवस नवी स्वप्ने घेऊन येतो.
  • दारात तोरणाची कमान बांधली जाते.
  • होळीचे रंग ठेवून फाल्गुन संपतो व चैत्र बहरतो.
  • आंब्याला मोहोर येतो; कोकीळ मधुर तान घेते.
  • पूर्व-पश्चिम क्षितिजे नव्या रंगांनी नटतात.

शब्दार्थ

  • दिस – दिवस
  • सपान – स्वप्न
  • आम्र – आंबा
  • वसुंधरा – पृथ्वी, धरती
  • दंग – मग्न
★कवी परिचय — राजेंद्र आरेकर (१९५९)

प्रसिद्ध कवी व लेखक. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, गुहागर येथे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत. त्यांच्या कवितांमधून निसर्गप्रेमाचा, सकारात्मकतेचा आणि नावीन्याचा संदेश मिळतो.

कवितासंग्रह‘आई’ व ‘साद आईस’
पुरस्कार‘शिवांजली साहित्य गौरव पुरस्कार’, ‘अण्णाभाऊ साठे साहित्य सेवा पुरस्कार’, ‘कोकणरत्न पुरस्कार’
ही कविता कोठून घेतली?‘आई’ या काव्यसंग्रहातून
कवितेचा विषयचैत्र महिन्यातील सण व निसर्गातील बदल
★कवितेचा भावार्थ
कडवे १ : सोन्यासारखा मंगल दिवस — गुढीपाडवा — डोक्यावर स्वप्ने घेऊन आला आहे. त्याचे स्वागत करण्यासाठी दारात तोरणाची कमान बांधली आहे.
कडवे २ : होळीचे रंग मागे ठेवून फाल्गुन महिना सरून गेला आणि गुढ्या-तोरणांच्या सोबतीने चैत्र महिना बहरून आला.
कडवे ३ : आंब्याच्या झाडाला मोहोर आला असून मोहोराच्या भाराने फांदी वाकली आहे. वसंताचे गीत गाण्यासाठी कोकीळही मधुर तान मारत आहे.
कडवे ४ : पूर्व व पश्चिम या दोन्ही क्षितिजांनी आगळेवेगळे रंग ल्यायले आहेत. नव्या ऋतूच्या या पूजेत सारी वसुंधरा — म्हणजे धरती — दंग होऊन गेली आहे.

मध्यवर्ती विचार : चैत्र महिन्यात निसर्गात प्रसन्न, उत्साहाचे व आनंदाचे वातावरण तयार होते. नवे वर्ष, नवा ऋतू आणि नवा उत्साह घेऊन येणाऱ्या या बदलाचे सुंदर वर्णन या कवितेत आहे.

★नवीन शब्द शिकू या — शब्दार्थ
शब्दअर्थ
दिसदिवस
सोनियाचासोन्याचा
सपानस्वप्न
सरूनसंपून
शिरीडोक्यावर
आम्रआंबा
भारओझे
क्षितिजजेथे आकाश धरतीला टेकत असल्याचा भास होतो, ती भासमान रेषा
वसुंधरापृथ्वी, धरती
दंगमग्न

Advertisement

१आम्हांला हे समजले : खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

(अ) कवितेत आलेली मराठी महिन्यांची नावे —

फाल्गुनचैत्र

(आ) कवितेत आलेली दिशांची नावे —

पूर्वपश्चिम

(इ) वसंत ऋतूची वैशिष्ट्ये —

आंब्याला मोहोर येतोकोकीळ मधुर तान मारते
२खाली कवितेच्या ओळी दिलेल्या आहेत, त्यातील अलंकार ओळखा.

‘गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून,’

उत्तर — यमक अलंकार

स्पष्टीकरण : ‘सरून’ आणि ‘ठेवून’ या दोन्ही शब्दांच्या शेवटी ‘ऊन’ ही अक्षरे सारखीच आली आहेत. चरणांच्या ठरावीक ठिकाणी अशी सारखी अक्षरे वेगळ्या अर्थांनी आल्यामुळे येथे यमक अलंकार साधला आहे.

३खेळू या शब्दांशी : खालील शब्दकोडे सोडवा.
मराठी
क
रयत
ळ
थकवा
क्रमांकसूचनाउत्तर
आडवे (१)महाराष्ट्राची राजभाषामराठी
आडवे (२)प्रजा, जनतारयत
आडवे (३)कष्ट केल्याने जाणवणाराथकवा
उभे (१)एक रास, मगरमकर
उभे (४)पायाचा खालचा भागतळवा
४पुढील अक्षरसमूहांचा योग्य क्रम लावून त्यात लपलेली मराठी महिन्यांची नावे शोधा व क्रमानुसार लिहा.
क्रमअक्षरेमहिना
(१)त्र चैचैत्र
(२)ख शा वैवैशाख
(३)ष्ठ ज्येज्येष्ठ
(४)षा ढ आआषाढ
(५)व श्रा णश्रावण
(६)प द्र द भाभाद्रपद
(७)न श्वि आआश्विन
(८)क का र्तिकार्तिक
(९)शी र्ग र्ष मामार्गशीर्ष
(१०)ष पौपौष
(११)घ मामाघ
(१२)न फा ल्गुफाल्गुन
५भाषिक गमतीजमती
नयन
म
न

आडवे : नयन (डोळे)  ·  उभे : नमन (नमस्कार)

हे दोन्ही शब्द सरळ वाचले तरी आणि उलट वाचले तरी तेच राहतात.

अशाच प्रकारचे आणखी शब्द : कडक, जहाज, सरस, कनक.

६शब्दकोड्यात पक्ष्यांची नावे लिहा.
बदकसुतारकबूतरसुगरण

टीप : पाठ्यपुस्तकातील चौकटींच्या संख्येनुसार नावे बसवावीत.

७लिहिते होऊ या : ‘नवा ऋतू’ या कवितेचा अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा.

होळीचे रंग मागे ठेवून फाल्गुन महिना संपतो. गुढ्या-तोरणांसह चैत्र महिना येतो. गुढीपाडव्याचा मंगल दिवस नवी स्वप्ने घेऊन येतो. त्याच्या स्वागतासाठी दारात तोरण बांधले जाते.

आंब्याला मोहोर येतो. कोकीळ वसंताचे गाणे गाते. पूर्व-पश्चिम क्षितिजे नव्या रंगांनी नटतात. नव्या ऋतूच्या स्वागतात सारी धरती दंग होते.

कवितेच्या ओळी पूर्ण करा.
  • गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून.
  • नव्या ऋतू पुजनात, झाली वसुंधरा दंग.
८आपण समजून घेऊ या : मराठी ऋतू, मराठी महिने व इंग्रजी महिने
मराठी ऋतूमराठी महिनेइंग्रजी महिने
वसंत ऋतूचैत्र, वैशाखएप्रिल, मे
ग्रीष्म ऋतूज्येष्ठ, आषाढजून, जुलै
वर्षा ऋतूश्रावण, भाद्रपदऑगस्ट, सप्टेंबर
शरद ऋतूआश्विन, कार्तिकऑक्टोबर, नोव्हेंबर
हेमंत ऋतूमार्गशीर्ष, पौषडिसेंबर, जानेवारी
शिशिर ऋतूमाघ, फाल्गुनफेब्रुवारी, मार्च

लक्षात ठेवा : इंग्रजी महिने अंदाजे दिले आहेत. मराठी वर्षाची सुरुवात चैत्र महिन्यापासून, म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून होते. गुढीपाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो.

★अधिक सराव : एका वाक्यात उत्तरे लिहा.
  1. ‘नवा ऋतू’ या कवितेचे कवी कोण? — राजेंद्र आरेकर.
  2. ही कविता कोणत्या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे? — ‘आई’.
  3. सोनियाचा दिवस कशाच्या स्वागतासाठी आला आहे? — नव्या वर्षाच्या, म्हणजे गुढीपाडव्याच्या.
  4. दारी काय बांधली आहे? — तोरणाची कमान.
  5. फांदी कशाच्या भाराने वाकली आहे? — आंब्याच्या मोहोराच्या.
  6. वसंताचे गीत कोण गाते? — कोकीळ.
  7. ‘वसुंधरा’ म्हणजे काय? — पृथ्वी, धरती.
  8. मराठी वर्षाचा पहिला महिना कोणता? — चैत्र.
★शिक्षकांसाठी