१८. नवा ऋतू
कवी — राजेंद्र आरेकर | संपूर्ण स्वाध्याय, भावार्थ, शब्दकोडी व ऋतूंचा तक्ता — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).
शेअर कराAdvertisement
पाठाविषयी
ही कवी राजेंद्र आरेकर यांची कविता आहे. फाल्गुन संपून चैत्र महिना येतो, तेव्हा निसर्गात होणाऱ्या बदलांचे वर्णन या कवितेत आहे. गुढीपाडव्याने नवे वर्ष सुरू होते आणि सारी धरती आनंदात दंग होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- गुढीपाडव्याचा सोन्यासारखा दिवस नवी स्वप्ने घेऊन येतो.
- दारात तोरणाची कमान बांधली जाते.
- होळीचे रंग ठेवून फाल्गुन संपतो व चैत्र बहरतो.
- आंब्याला मोहोर येतो; कोकीळ मधुर तान घेते.
- पूर्व-पश्चिम क्षितिजे नव्या रंगांनी नटतात.
शब्दार्थ
- दिस – दिवस
- सपान – स्वप्न
- आम्र – आंबा
- वसुंधरा – पृथ्वी, धरती
- दंग – मग्न
प्रसिद्ध कवी व लेखक. महाराष्ट्र साहित्य परिषद, गुहागर येथे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत. त्यांच्या कवितांमधून निसर्गप्रेमाचा, सकारात्मकतेचा आणि नावीन्याचा संदेश मिळतो.
| कवितासंग्रह | ‘आई’ व ‘साद आईस’ |
| पुरस्कार | ‘शिवांजली साहित्य गौरव पुरस्कार’, ‘अण्णाभाऊ साठे साहित्य सेवा पुरस्कार’, ‘कोकणरत्न पुरस्कार’ |
| ही कविता कोठून घेतली? | ‘आई’ या काव्यसंग्रहातून |
| कवितेचा विषय | चैत्र महिन्यातील सण व निसर्गातील बदल |
मध्यवर्ती विचार : चैत्र महिन्यात निसर्गात प्रसन्न, उत्साहाचे व आनंदाचे वातावरण तयार होते. नवे वर्ष, नवा ऋतू आणि नवा उत्साह घेऊन येणाऱ्या या बदलाचे सुंदर वर्णन या कवितेत आहे.
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| दिस | दिवस |
| सोनियाचा | सोन्याचा |
| सपान | स्वप्न |
| सरून | संपून |
| शिरी | डोक्यावर |
| आम्र | आंबा |
| भार | ओझे |
| क्षितिज | जेथे आकाश धरतीला टेकत असल्याचा भास होतो, ती भासमान रेषा |
| वसुंधरा | पृथ्वी, धरती |
| दंग | मग्न |
Advertisement
(अ) कवितेत आलेली मराठी महिन्यांची नावे —
(आ) कवितेत आलेली दिशांची नावे —
(इ) वसंत ऋतूची वैशिष्ट्ये —
‘गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून,’
उत्तर — यमक अलंकार
स्पष्टीकरण : ‘सरून’ आणि ‘ठेवून’ या दोन्ही शब्दांच्या शेवटी ‘ऊन’ ही अक्षरे सारखीच आली आहेत. चरणांच्या ठरावीक ठिकाणी अशी सारखी अक्षरे वेगळ्या अर्थांनी आल्यामुळे येथे यमक अलंकार साधला आहे.
| म | रा | ठी |
| क | ||
| र | य | त |
| ळ | ||
| थ | क | वा |
| क्रमांक | सूचना | उत्तर |
|---|---|---|
| आडवे (१) | महाराष्ट्राची राजभाषा | मराठी |
| आडवे (२) | प्रजा, जनता | रयत |
| आडवे (३) | कष्ट केल्याने जाणवणारा | थकवा |
| उभे (१) | एक रास, मगर | मकर |
| उभे (४) | पायाचा खालचा भाग | तळवा |
| क्रम | अक्षरे | महिना |
|---|---|---|
| (१) | त्र चै | चैत्र |
| (२) | ख शा वै | वैशाख |
| (३) | ष्ठ ज्ये | ज्येष्ठ |
| (४) | षा ढ आ | आषाढ |
| (५) | व श्रा ण | श्रावण |
| (६) | प द्र द भा | भाद्रपद |
| (७) | न श्वि आ | आश्विन |
| (८) | क का र्ति | कार्तिक |
| (९) | शी र्ग र्ष मा | मार्गशीर्ष |
| (१०) | ष पौ | पौष |
| (११) | घ मा | माघ |
| (१२) | न फा ल्गु | फाल्गुन |
| न | य | न |
| म | ||
| न |
आडवे : नयन (डोळे) · उभे : नमन (नमस्कार)
हे दोन्ही शब्द सरळ वाचले तरी आणि उलट वाचले तरी तेच राहतात.
अशाच प्रकारचे आणखी शब्द : कडक, जहाज, सरस, कनक.
टीप : पाठ्यपुस्तकातील चौकटींच्या संख्येनुसार नावे बसवावीत.
होळीचे रंग मागे ठेवून फाल्गुन महिना संपतो. गुढ्या-तोरणांसह चैत्र महिना येतो. गुढीपाडव्याचा मंगल दिवस नवी स्वप्ने घेऊन येतो. त्याच्या स्वागतासाठी दारात तोरण बांधले जाते.
आंब्याला मोहोर येतो. कोकीळ वसंताचे गाणे गाते. पूर्व-पश्चिम क्षितिजे नव्या रंगांनी नटतात. नव्या ऋतूच्या स्वागतात सारी धरती दंग होते.
- गेला फाल्गुन सरून, रंग होळीचा ठेवून.
- नव्या ऋतू पुजनात, झाली वसुंधरा दंग.
| मराठी ऋतू | मराठी महिने | इंग्रजी महिने |
|---|---|---|
| वसंत ऋतू | चैत्र, वैशाख | एप्रिल, मे |
| ग्रीष्म ऋतू | ज्येष्ठ, आषाढ | जून, जुलै |
| वर्षा ऋतू | श्रावण, भाद्रपद | ऑगस्ट, सप्टेंबर |
| शरद ऋतू | आश्विन, कार्तिक | ऑक्टोबर, नोव्हेंबर |
| हेमंत ऋतू | मार्गशीर्ष, पौष | डिसेंबर, जानेवारी |
| शिशिर ऋतू | माघ, फाल्गुन | फेब्रुवारी, मार्च |
लक्षात ठेवा : इंग्रजी महिने अंदाजे दिले आहेत. मराठी वर्षाची सुरुवात चैत्र महिन्यापासून, म्हणजेच गुढीपाडव्यापासून होते. गुढीपाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जातो.
उपक्रम : शालेय ग्रंथालयातून बालकवींचे कवितासंग्रह मिळवा व वाचा; आवडलेली कविता वर्गात सादर करा. शोध घेऊ या : विविध पुस्तकांतून पावसाच्या कविता शोधून वाचा व त्यांचा संग्रह तयार करा.
- ‘नवा ऋतू’ या कवितेचे कवी कोण? — राजेंद्र आरेकर.
- ही कविता कोणत्या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे? — ‘आई’.
- सोनियाचा दिवस कशाच्या स्वागतासाठी आला आहे? — नव्या वर्षाच्या, म्हणजे गुढीपाडव्याच्या.
- दारी काय बांधली आहे? — तोरणाची कमान.
- फांदी कशाच्या भाराने वाकली आहे? — आंब्याच्या मोहोराच्या.
- वसंताचे गीत कोण गाते? — कोकीळ.
- ‘वसुंधरा’ म्हणजे काय? — पृथ्वी, धरती.
- मराठी वर्षाचा पहिला महिना कोणता? — चैत्र.
विद्यार्थ्यांकडून सामूहिक व वैयक्तिक स्वरूपात कविता तालासुरात व साभिनय म्हणून घ्यावी. वसंतऋतूमध्ये निसर्गात होणारे बदल विद्यार्थ्यांना समजावून सांगावेत. गुढीपाडवा या सणाबाबत माहिती सांगावी.