१०. पंडिता रमाबाई

1. (अ) पंडिता रमाबाईंनी हंटर कमिशनकडे कोणती शिफारस केली?
   स्त्रियांनी शिकले व शिकवले पाहिजे, त्यासाठी आपल्या मातृभाषेचे अचूक ज्ञान प्राप्त केले पाहिजे आणि शिक्षिका म्हणून उभ्या राहण्यासाठी स्त्रियांना प्रोत्साहन म्हणून शिष्यवृत्त्या दिल्या पाहिजेत, अशी शिफारस पंडिता रमाबाईंनी हंटर कमिशनकडे केली.
2. (आ) पंडिता रमाबाईंना स्त्री-जातीविषयी अपार प्रेम होते, हे त्यांच्या कोणत्या उद्गारांवरून समजते?
   "मला भारतातील सर्व स्त्रिया सारख्याच आहेत. जेथपर्यंत माझ्या शरीरात रक्ताचा एक बिंदुमात्र आहे, तेथपर्यंत आपल्या स्त्री-जातीचे कल्याण व सुधारणा करण्याच्या कामापासून मी पराङ्मुख होणार नाही. स्त्री-जातीची सुधारणा करण्याचे व्रत मी धारण केले आहे." रमाबाईंच्या या उद्गारांवरून त्यांना स्त्री-जातीविषयी किती अपार प्रेम होते हे समजते.
3. (इ) पंडिता रमाबाई कष्टाळू व काटकसरी होत्या हे कोणत्या प्रसंगातून जाणवते?
   अडीच हजार लोक बसू शकतील असे प्रार्थनामंदिर (चर्च) बांधताना काटकसर म्हणून रमाबाईंनी त्याचा आराखडा स्वतःच तयार केला. तसेच, कष्ट करण्याची लाज न बाळगता त्यांनी डोक्यावर विटांचे घमेले वाहून बांधकामाला प्रत्यक्ष हातभारही लावला. या प्रसंगावरून पंडिता रमाबाई कष्टाळू व काटकसरी होत्या हे जाणवते.

पंडिता रमाबाईंनी 'मुक्तिमिशन' मध्ये स्त्रियांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी खालील लहान उद्योग सुरू केले :

• केळीच्या सोपट्यापासून टोपल्या बनवणे आणि वाखाच्या दोऱ्या वळणे.
• वेताच्या खुर्च्या विणणे, लेस, स्वेटर आणि मोजे विणणे.
• गाई-बैलांचे खिल्लार, शेळ्या-मेंढ्यांची चरणी, म्हशींचा गोठा आणि दूधदुभते.
• कुक्कुटपालन (कोंबड्या पाळणे).
• सांडपाणी-मैल्यापासून खत तयार करणे.
• भांड्यांवर नावे घालणे आणि भांड्यांना कल्हई करणे.
• हातमागावर कापड व सतरंज्या विणणे.
• घाण्यावर तेल काढणे आणि धोबीकाम करणे.
• छापखान्यातील टाइप जुळवणे-सोडणे, चित्रे छापणे आणि कागद मोडून पुस्तके बांधणे.
• दवाखाना चालवणे.

पाठात पंडिता रमाबाईंसाठी विद्वान, उदार, कष्टाळू, काटकसरी, कर्मयोगिनी, सत्शील साध्वी आणि सूर्यकन्या ही विशेषणे आलेली आहेत.

1. (१) आराखडा — आख, खडा, राख, खरा, डाख, आडा.
2. (२) सुधारक — सुधा, धार, कर, सुधार, सूर.

उदा., खजूर (कामगार) - मजूर

स्त्रिया, संस्कृत, वक्ता, संदर्भ, विद्वान, ख्याती, पराङ्मुख, दुःख, श्रमप्रतिष्ठा, संघर्ष, दीर्घ, सहस्रक, आयुष्य.

दिलेल्या अक्षरांच्या चौकटीतून खालील ५ अर्थपूर्ण म्हणी तयार होतात :

1. अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा
2. ऐकावे जनाचे करावे मनाचे
3. एका ना धड भाराभर चिंध्या
4. घरोघरी मातीच्या चुली
5. चोर सोडून संन्याशाला फाशी

मुद्दे : बाबांबरोबर फिरायला — सकाळची वेळ — झाडांवर बसलेले पाखरांचे थवे — किलबिल — शुद्ध हवा — आल्हाददायक वातावरण — दिवसभर ताजेतवाने वाटणे — बाबांशी गप्पा मारत घराकडे परतणे.

(शब्द : परंतु, म्हणून, वा, तरी, आणि, किंवा)

1. (१) मंगल खंजिरी आणि टाळ छान वाजवते.
2. (२) काका आला परंतु काकी आली नाही.
3. (३) कुंदाचा पाय मुरगळला म्हणून ती शाळेत येऊ शकली नाही.
4. (४) मला बूट किंवा चप्पल खरेदी करायची आहे.
5. (५) धोधो पाऊस पडत होता तरी मुले पटांगणावर खेळत होती.
6. (६) तुझी तयारी असो वा नसो, तुला गावी जावेच लागेल.

(शब्द : अरेरे, अबब, शी, चूप)

1. (अ) अरेरे ! काय दशा झाली त्याची !
2. (आ) चूप ! एक अक्षरही बोलू नकोस.
3. (इ) शी ! मला गबाळेपणा अजिबात आवडत नाही.
4. (ई) अबब ! केवढा मोठा अजगर !