इयत्ता ७ वी · मराठी · भाग २

११. लेक

कवयित्री — अस्मिता जोगदंड-चांदणे | संपूर्ण स्वाध्याय, भावार्थ, भाषेची गंमत व व्याकरण (केवलप्रयोगी अव्यये) — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

कवितेचा भावार्थ

कवयित्री अस्मिता जोगदंड-चांदणे यांनी 'लेक' या कवितेत घरात वावरणाऱ्या मुलीच्या अस्तित्वामुळे येणाऱ्या चैतन्याचे आणि आनंदाचे अतिशय सुंदर व भावपूर्ण वर्णन केले आहे.

कवयित्री म्हणतात, लेक म्हणजे तांबडं कुंदन (मौल्यवान रत्न), कायमस्वरूपी टिकणारे हिरवे गोंदण, झाडाची ताजी पालवी आणि सुगंधी चंदन आहे. लेक घरात असली की मनाची सगळी काळजी मिटते आणि घर प्रकाशमान होऊन रोज समई पेटल्यासारखे वाटते. ती घरात नसली की तिच्याविषयीची ओढ (आस) मनाला लागते, वेळ जागीच थांबल्यासारखी वाटते आणि मन खूप उदास होते.

लेक म्हणजे संपूर्ण घरात हसणारी-खिदळणारी एक 'बोलकी चिमणी' आहे. तिच्यावर थोडेसे रागावले की ती लगेच रुसून बसते. जगाने रुसले तरी आपल्याला पर्वा नसते, पण आपल्या घरातील ही नाजूक पाकळी (लेक) कधीही रुसू नये असे आईला वाटते. लेकीमध्ये एक वेगळीच निरागसता असते; फक्त तिलाच निसर्गाची भाषा समजते आणि काळ्याकुट्ट रात्रीनंतर आशेची सकाळ घेऊन येण्याची ताकद फक्त लेकीमध्येच असते.

स्वाध्याय

प्र. १खालील प्रश्नांची एक-दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.
  1. (अ) लेक घरात नसताना कवयित्रीची अवस्था कशी होते ?
    लेक घरात नसताना कवयित्रीच्या मनाला तिची आस (ओढ) लागते, वेळ जागीच थांबल्यासारखी वाटते आणि तिचे मन खूप उदास होते.
  2. (आ) कवयित्रीने लेकीला बोलकी चिमणी का म्हटले आहे?
    लेक संपूर्ण घरात सतत हसत, खिदळत आणि बडबड करत वावरत असते; तिच्यामुळे घरात चैतन्य असते. म्हणून कवयित्रीने लेकीला 'बोलकी चिमणी' म्हटले आहे.
  3. (इ) कवितेतील लेक केव्हा रुसून बसते ?
    जेव्हा कवयित्री (आई) तिच्यावर थोडीशी रागावते, तेव्हा कवितेतील लेक लगेच रुसून बसते.
प्र. २खालील आकृत्या पूर्ण करा.

(अ) कवयित्रीला जाणवलेली लेकीची विविध रूपे :

तांबडं कुंदन हिरवं गोंदण झाडाची पालवी हाडाचं चंदन

(आ) लेक घरात असल्याचे कवयित्रीला जाणवणारे फायदे :

  1. मनाची सारी काळजी मिटते.
  2. घरात रोज समई पेटते (घर प्रकाशमान होते).
  3. बोलकी चिमणी घरात हसते (घरात चैतन्य असते).
  4. काळ्या रात्रीला सकाळची आशा लागते (उमेद मिळते).

Advertisement

प्र. ३तुमची लाडकी ताई घरात नसली, तर तुम्हांला काय वाटते, ते थोडक्यात सांगा.

माझी लाडकी ताई घरात नसली की मला अजिबात करमत नाही. घर अगदी शांत आणि उदासवाणे वाटते. ताई असली की घरात सतत हसणे-खिदळणे सुरू असते. ती माझ्यासोबत नवनवीन खेळ खेळते, माझा अभ्यास घेते आणि मला छान छान गोष्टी सांगते. ती नसताना वेळ अजिबात जात नाही आणि 'ती कधी एकदा घरी परत येते' असे मला होऊन जाते.

प्र. ४पाठ क्रमांक २ ते पाठ क्रमांक ११ यामध्ये आलेल्या नवीन शब्दांची शब्दकोशाप्रमाणे मांडणी करा.

खेळूया शब्दांशी व भाषेची गंमत

(अ)शेवट समान असणारे कवितेतील शब्द लिहा. (यमक जुळणारे शब्द)
उदा., कुंदनगोंदण, चंदन
(१) मिटतेपेटते
(२) उरासउदास
(३) हसतेबसते
(४) भाषाआशा
★भाषेची गंमत पाहूया — 'मराठी विलोमपद'

मराठी विलोमपद म्हणजे असे शब्द किंवा वाक्ये जे सुलट किंवा उलट कसेही वाचले तरी अगदी तसेच वाचले जातात (Palindrome).

तुम्हीही अशा प्रकारची वाक्ये/शब्द तयार करून लिहा.
नवजीवन नमन नयन कनक सरस तोयतो तीरती तटात

पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणे : 'टेप आणा आपटे', 'तो कवी ईशाला शाई विकतो', 'ती होडी जाडी होती', 'सर जाताना प्या ना ताजा रस', 'काका, वाचवा, काका'.

आपण समजून घेऊया (व्याकरण व चर्चा)

★केवलप्रयोगी अव्यये (Interjections)

आपल्या मनात जितक्या प्रकारच्या भावना असतात (उदा. आनंद, दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार), त्या भावना व्यक्त करण्यासाठी आपण जे शब्द वापरतो, त्यांना केवलप्रयोगी अव्यये म्हणतात.

  • हर्षदर्शक (आनंद) : वा, आहा, अहाहा, ओहो.
  • शोकदर्शक (दुःख) : अरेरे, अयाई, हाय हाय.
  • आश्चर्यकारक : अबब, बापरे, अरेच्या, ऑ.
  • प्रशंसादर्शक (कौतुक) : शाबास, भले, छान, फक्कड.
  • संमतिदर्शक : हां, जी, ठीक, अच्छा.
  • विरोधीदर्शक : छे, छट्, उंहू.
  • तिरस्कारदर्शक : छी, थुः, हुडुत.
  • संबोधनदर्शक (हाक मारणे) : अरे, अहो, ए, अगं.
  • मौनदर्शक : चुप, गप, गुपचूप.
★आपली समस्या आपले उपाय-२ : विचार करा व सांगा.

(१) आपल्याला लहान झालेले, पण इतरांना वापरता येतील अशा कपड्यांचे तुम्ही काय करता?

मला लहान झालेले पण चांगले असलेले कपडे आम्ही आमच्या घरात काम करणाऱ्या मावशींच्या मुलांना किंवा आजूबाजूच्या गरजू मुलांना देतो. काही वेळा ते अनाथाश्रमातही दान करतो.

(२) जुन्या कपड्यांचे काय काय बनवता येईल, असे तुम्हांला वाटते?

जुन्या कपड्यांपासून अनेक उपयुक्त वस्तू बनवता येतात. उदा. कापडी पिशव्या, पायपुसणी, उशांचे अभ्रे, तोरण, गोधडी आणि बाहुल्या.

(३) आवश्यक तेवढेच कपडे खरेदी केल्यामुळे कोणते फायदे होतील, असे तुम्हांला वाटते?

आवश्यक तेवढेच कपडे खरेदी केल्यामुळे पैशांची बचत होते. कपाटात गर्दी होत नाही आणि कपडे शोधायला वेळ लागत नाही. तसेच, अनावश्यक खरेदी टाळल्यामुळे नैसर्गिक साधनसंपत्तीचाही अप्रत्यक्षपणे बचाव होतो.