इयत्ता ७ वी · मराठी · भाग २

७. आजारी पडण्याचा प्रयोग

लेखक — द. मा. मिरासदार | स्वाध्याय, पाठाचा सारांश व व्याकरण (शब्दयोगी अव्यये) — महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

पाठाचा सारांश

घरातील इतर मंडळी नेहमी आजारी पडतात आणि आजारी असताना त्यांना सफरचंद, मोसंबी, खडीसाखर आणि गोड औषध असे अनेक चांगले पदार्थ खायला मिळतात, हे एका छोट्या मुलाला पाहायला मिळते. त्याला मात्र या पदार्थांना हात लावण्याची परवानगी नसते. त्यामुळे 'आपणही आजारी पडावे आणि या छान पदार्थांचा आनंद घ्यावा' असा विचार त्याच्या मनात येतो.

त्यासाठी तो डॉक्टरांकडे जाऊन आजारी पडण्याचा खोटा प्रयोग करतो आणि डॉक्टरांना इंजेक्शन देण्याची गमतीदार विनंती करतो. लहान मुलाचे हे निरागस विचार आणि त्याचे दवाखान्यातील वागणे यांचे अत्यंत विनोदी वर्णन लेखक द. मा. मिरासदार यांनी या पाठात केले आहे.

स्वाध्याय

प्र. १केव्हा ते लिहा.

(अ) पाठातील मुलाला घरच्यांच्या दुःखात सहभागी व्हावे, असे वाटू लागले.
जेव्हा घरातले सगळे जण आजारी पडायचे आणि संत्री, मोसंबी, सफरचंद, खडीसाखर, बेदाणा, गोड औषध यांचा मारा त्यांच्यावर व्हायचा, तसेच या सर्व पदार्थांना 'औषध' म्हणून हात लावायची मुलाला सक्त मनाई असायची; तेव्हा त्याला त्यांच्या दुःखात सहभागी व्हावे असे वाटू लागले.
(आ) मुलाने डॉक्टरांकडून औषध आणायचेच, असे ठरवले.
जेव्हा घरच्यांचा स्वार्थीपणा पाहून मुलाला राग आला व ती मंडळी स्वतःच इतक्या वेळा आजारी पडत होती की मुलाच्या वाटणीला कोणतेच आजारपण येत नव्हते; तेव्हा मुलाने डॉक्टरांकडून औषध आणायचेच असे ठरवले.
(इ) मुलाला धन्य धन्य झाल्यासारखे वाटले.
जेव्हा डॉक्टरांनी त्याला खाटेवर झोपवून इकडे तिकडे पालथे वळायला सांगितले, गळ्यातली नळी छातीवर लावली आणि त्याची जीभ बघितली; तेव्हा मुलाला धन्य धन्य झाल्यासारखे वाटले.
(ई) डॉक्टरांचे बोलणे ऐकून मुलाची निराशा झाली.
जेव्हा डॉक्टर त्याला म्हणाले की, "तुला काही झाले नाही, तुझी तब्येत ठणठणीत आहे, तेव्हा औषध काही नाही. पळ. जा घरी." हे बोलणे ऐकून मुलाची निराशा झाली.

प्र. २आकृत्या पूर्ण करा.

(अ) मुलाच्या मते :

मोठी दुखणी	छोटी दुखणी
टायफॉइड, क्षय, न्यूमोनिया	थंडीताप, खोकला, पडसे, डोकेदुखी, पोटदुखी

(आ) मुलाच्या घरातील आजारी व्यक्तींची औषधे :

संत्री मोसंबी सफरचंद खडीसाखर बेदाणा पेढे गोड औषध

प्र. ३खालील तक्ता पूर्ण करा.

आपण आजारी असताना काय करू शकत नाही?	आपण आजारी नसताना काय करू शकतो?
मित्रांसोबत मनसोक्त खेळू शकत नाही.	मैदानावर भरपूर खेळू शकतो व बागडू शकतो.
नियमितपणे शाळेत जाऊ शकत नाही.	नियमित शाळेत जाऊन अभ्यास करू शकतो.
आवडीचे तेलकट किंवा तिखट पदार्थ खाऊ शकत नाही.	आईने केलेला कोणताही पदार्थ किंवा आवडीचा खाऊ खाऊ शकतो.
मनात उत्साह नसतो, त्यामुळे कामे होत नाहीत.	सतत उत्साही आणि मजेत राहतो.

प्र. ४तुमच्या घरातील एखादी व्यक्ती आजारी पडल्यास तिला मदत म्हणून तुम्ही काय कराल, ते लिहा.

माझ्या घरातील एखादी व्यक्ती आजारी पडल्यास मी त्यांची काळजी घेईन. डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे त्यांना वेळेवर औषधे व पाणी देईन. त्यांना पूर्ण विश्रांती मिळू देईन आणि घरात शांतता ठेवेन. त्यांच्यासाठी हलका आहार (उदा. पेज, सूप) तयार करायला आईला मदत करेन. तसेच, त्यांच्याजवळ बसून गप्पा मारेन जेणेकरून त्यांना एकटे वाटणार नाही.

★चर्चा करा. सांगा.

खाली काही वाक्प्रचार व म्हणी दिलेले आहेत. त्यांचा अर्थ समजून घ्या व त्यांचा वाक्यांत उपयोग करा.

इतिश्री : (शेवट करणे)
दोन तासांच्या सविस्तर चर्चेनंतर एकदाची सभेची इतिश्री झाली.
छत्तीसचा आकडा : (वैर असणे)
सुभाष आणि रमेश या दोन भावांमध्ये नेहमी छत्तीसचा आकडा असतो.
जमदग्नीचा अवतार : (अतिशय रागीट माणूस)
आमचे गणिताचे शिक्षक म्हणजे साक्षात जमदग्नीचा अवतार आहेत.
चोरावर मोर : (एकापेक्षा दुसरा सवाई)
दुकानदाराने ग्राहकाला फसवण्याचा प्रयत्न केला, पण ग्राहकाने त्याहून अधिक हुशारी दाखवली; यालाच म्हणतात चोरावर मोर!
लंकेची पार्वती : (अंगावर एकही दागिना नसलेली स्त्री)
दरोडेखोरांनी घरातले सगळे दागिने लुटून नेल्यामुळे तिची अवस्था लंकेच्या पार्वतीसारखी झाली.
कळीचा नारद : (भांडणे लावणारी व्यक्ती)
शामराव नेहमी दोन शेजाऱ्यांमध्ये कळीच्या नारदाचे काम करतो.
घागरगडचा सुभेदार : (पाणी भरणारा)
उन्हाळ्याच्या सुट्टीत पाण्याची टंचाई असल्यामुळे घरातला प्रत्येक जण घागरगडचा सुभेदार बनतो.
उंटावरचा शहाणा : (मूर्खपणाचा सल्ला देणारा)
प्रत्यक्ष काम न करता फक्त सूचना देणाऱ्या उंटावरच्या शहाण्यांची समाजात कमी नाही.
गळ्यातला ताईत : (अतिशय प्रिय व्यक्ती)
आपल्या मनमिळाऊ स्वभावामुळे तो अल्पावधीतच सर्वांच्या गळ्यातला ताईत बनला.

खेळूया शब्दांशी

(अ)खालील शब्दांना मराठी भाषेतील पर्यायी शब्द लिहा.

(अ) डॉक्टर — वैद्य / चिकित्सक
(आ) ऑपरेशन — शस्त्रक्रिया
(इ) मेडिसीन — औषध
(ई) पेशंट — रुग्ण / आजारी माणूस

(आ)'गुलगुलीत बिछाना' याप्रमाणे खाली दिलेल्या चौकोनांतील शब्दांच्या जोड्या जुळवा.

विशेषण	नाम
टवटवीत	फूल
चमचमीत	भाजी
मिळमिळीत	जेवण
ठणठणीत	आरोग्य
गुळगुळीत	दगड
बटबटीत	डोळे

(इ)खाली दिलेल्या चौकोनातील चित्रासंबंधी काही शब्द (रूपे) दिलेले आहेत, त्या शब्दांचा उपयोग करून वाक्ये तयार करा.

औषध : आजारी पडल्यावर आपल्याला औषध घ्यावे लागते.
औषधांपासून : लहान मुलांना शक्यतो सर्व औषधांपासून दूर ठेवावे.
औषधांचा : या सर्व औषधांचा काय उपयोग आहे, हे मला सांगा.
औषधांतून : योग्य वेळेवर घेतलेल्या औषधांतून लवकर आराम मिळतो.
औषधांना : मुदत संपलेल्या जुन्या औषधांना कचऱ्यात फेकून द्यावे.
औषधांवर : या औषधांवर मुदतीची तारीख छापलेली आहे का?
औषधांनी : चुकीच्या औषधांनी शरीरावर वाईट परिणाम होऊ शकतो.
औषधांच्या : रिकाम्या औषधांच्या बाटल्या जपून ठेवू नयेत.

(ई)कंसात दिलेल्या वाक्प्रचारांचा उपयोग करून खालील वाक्ये पूर्ण करा.

(सुचेनासे होणे, सक्त मनाई असणे, फुशारकी मारणे, ठणठणीत असणे)

(अ) सुलेमानचाचा रोज सकाळी फिरायला जातात, त्यामुळे त्यांची तब्येत ठणठणीत असते.
(आ) ध्वनिक्षेपकाच्या आवाजामुळे घरात आजोबांना काही सुचेनासे झाले.
(इ) जॉन आज शाळेत नवीन कंपास घेऊन आला होता. वर्गातील सर्व मुलांना दाखवत तो खूप फुशारकी मारत होता.
(ई) तो रस्ता खासगी असल्यामुळे आपले वाहन तेथून नेण्याला सक्त मनाई आहे.

आपण समजून घेऊया (व्याकरण)

★खालील वाक्यांतील शब्दयोगी अव्यये अधोरेखित करा.

(अ) आमच्या शाळेसमोर वडाचे झाड आहे.
(आ) मुलांनी फुगेवाल्याभोवती गर्दी केली.
(इ) आमचा कुत्रा मला नेहमी मित्राप्रमाणे भासतो.
(ई) देशाला देण्यासाठी तुमच्याकडे दहा मिनिटे वेळ आहे का?

लक्षात ठेवा : वर, बाहेर, पेक्षा, समोर, भोवती, प्रमाणे, साठी, कडे ही सर्व शब्दयोगी अव्यये आहेत. ती नेहमी नाम किंवा सर्वनाम यांना जोडून येतात आणि वाक्यातील शब्दांचा संबंध दाखवतात.

← ६. टप् टप् पडती ८. शब्दांचे घर →