इयत्ता ८ वी · मराठी

५. घाटात घाट वरंधाघाट

महेश तेंडुलकर — संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नांची उत्तरे, व्याकरण आणि बातमी लेखन. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (बालभारती).

Advertisement

लेखक परिचय : महेश तेंडुलकर (१९६५) — प्रसिद्ध लेखक. त्यांचे ‘बंच ट्रेकिंग’, ‘साद पन्हाळा ते विशाळगडची’, ‘भटकंती अनलिमिटेड’, ‘किल्ल्यांच्या दंतकथा’ इत्यादी ऐतिहासिक व पर्यटनविषयक पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. प्रस्तुत पाठात सह्याद्रीमधील वरंधाघाट, वरंधाघाटाची वैशिष्ट्ये व तेथे घेतलेले अनुभव लेखकाने मांडले आहेत.

स्वाध्याय

१आकृती पूर्ण करा.

पावसाळा सुरू झाल्याच्या लेखकाला जाणवणाऱ्या खुणा :

  • सोसाट्याचा वारा वाहणे
  • पहिल्या पावसाच्या सरींची वार्ता पसरवणारा मातीचा सुगंध दरवळणे
२पावसाच्या आगमनाचा लेखकाच्या मनावर होणाऱ्या परिणामांचा ओघतक्ता तयार करा.
१. पावसाच्या आगमनाने गतकाळातले "ते क्षण" पुन्हा जिवंत होतात.
२. ते क्षण डोळ्यांसमोर येऊ लागतात.
३. कधी कधी ते पापण्यांमधून अलगदपणे वाहून जातात.
३खालील शब्दसमूहांचा अर्थ स्पष्ट करा.

(अ) जिगरबाज भटके :
अत्यंत धाडसी, कोणत्याही आव्हानांना किंवा कठीण परिस्थितीला न घाबरता भटकंती करणारे ट्रेकर्स / पर्यटक.

(आ) रंगिली पायवाट :
चिखलामुळे किंवा लाल मातीमुळे चालताना ज्या वाटेवरचे कपडे हमखास रंगतात आणि जी वाट प्रवाशांना साहसाचा व रंगांचा अनुभव देते अशी पायवाट.

(इ) डोंगराची सोंड :
डोंगराचा लांबट आकारात पुढे गेलेला आणि सोंडेसारखा भासणारा भाग.

Advertisement

४तुमच्या शब्दांत माहिती लिहा.

(अ) वरंधा घाटातील निसर्गाचे विहंगम दृश्य तुमच्या शब्दांत वर्णन करा.

पुण्याहून महाडकडे जाताना दोन्ही बाजूंच्या हिरव्यागार झाडीतून आणि कुंद वातावरणात वरंधा घाटाचा प्रवास अत्यंत मनमोहक वाटतो. पाण्याच्या प्रवाहांवर झुकलेल्या हिरव्यागच्च झाडीतून रोरावत बाहेर पडणारे धबधबे, दरीत पसरलेले हिरवे रान, ढगाळलेले डोंगर, सतत कोसळणाऱ्या पावसाच्या सरी आणि मोठमोठ्या दगडांवर आसूड मारत धावणारे व खळाळणारे पाणी पाहून डोळ्यांचे पारणे फेडणारे विहंगम दृश्य अनुभवायला मिळते. वरंधा घाटात श्री वाघजाईच्या सोबतीने उभारलेल्या टपऱ्यांवर मिळणारी गरमागरम कांदाभजी, बटाटेवडा आणि चहा घेत या सौंदर्याचा आस्वाद घेणे हा एक राजेशाही अनुभव आहे.

(आ) कावळ्या किल्ला.

कावळ्या किल्ला वरंधा घाटाच्या माथ्याजवळ आहे. श्री वाघजाई मंदिराच्या बरोबर वरच्या भागात डोंगरमाथ्याजवळ नऊ टाक्यांचा समूह आहे, जो कोणे एके काळी कावळ्या किल्ल्याचाच एक भाग होता. भजी-वडे-चहाच्या टपऱ्यांच्या बाजूने अवघ्या दहा-पंधरा मिनिटांत इथे पोहोचता येते. काळ्याशार पाषाणात खोदलेली ही पाण्याची टाकी वर्षानुवर्षे प्रवाशांची तहान भागवत आली आहेत. इथून वरंधा घाटाचे मस्त दर्शन घडते.

खेळूया शब्दांशी

अखाली दिलेल्या विशेष्य आणि विशेषणांच्या योग्य जोड्या लावा.
विशेषणविशेष्य (उत्तरे)
विहंगमदृश्य
गरमागरमकांदाभजी
घोंघावणारावारा
काळाशारपाषाण
अरुंदपायवाट
आखालील वाक्यांतील शब्दयोगी अव्यये ओळखा.
  • (अ) पुण्याहून महाडकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर हिरवी झाडी आहे. रस्त्यावर (वर)
  • (आ) चमचमीत मेनू मजबूत चापायला वरंधा घाटातल्या टपऱ्यांसारखी दुसरी जागा नाही. टपऱ्यांसारखी (सारखी)
  • (इ) जिगरबाज भटक्यांसाठी कावळ्या किल्ला सज्ज आहे. भटक्यांसाठी (साठी)
इखालील वाक्यांतील विरामचिन्हे ओळखून त्यांची नावे लिहा.
  • (अ) घाटात घाट वरंधा घाट बाकी सब घाटियाँ !
    — उद्‌गारचिन्ह (!)
  • (आ) गतकाळातले 'ते क्षण' पुन्हा जिवंत होतात.
    — एकेरी अवतरण चिन्ह (' ')

चर्चा करूया व शोध घेऊया

व्याकरण — वाक्याचे प्रकार (केवलवाक्य, मिश्रवाक्य, संयुक्तवाक्य)

(५) केवलवाक्य : ज्या वाक्यात एकच उद्देश व एकच विधेय असते आणि एकच विधान असते, त्याला केवलवाक्य म्हणतात. (उदा., ती रोज सकाळी लवकर उठते).

(६) मिश्रवाक्य : ज्या वाक्यात एक मुख्य वाक्य आणि त्यावर अवलंबून असणारी एक किंवा अधिक गौणवाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडलेली असतात, त्याला मिश्रवाक्य म्हणतात. (उदा., जेव्हा मनात येईल, तेव्हा मी गावाला जाईन).

(७) संयुक्तवाक्य : ज्या वाक्यात दोन किंवा अधिक स्वतंत्र केवलवाक्ये उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली असतात, पण ती अर्थाच्या दृष्टीने एकमेकांवर अवलंबून नसतात, त्याला संयुक्तवाक्य म्हणतात. (उदा., मंदा रोज सकाळी गणिताचा अभ्यास करते आणि संध्याकाळी मराठीचा अभ्यास करते).

बातमी लेखन

★दिलेल्या बातमीवरून प्रश्नांची उत्तरे लिहा (जिल्हा परिषद उच्च प्राथमिक शाळा, उत्रौली).

(१) कोण ते लिहा :

  • (अ) समारंभाचे प्रमुख पाहुणे — श्री. अविनाश शिवतरे
  • (आ) समारंभाचे अध्यक्ष — श्री. सदाशिव शिंदे (मुख्याध्यापक)
  • (इ) चित्रकला प्रदर्शनास प्रतिसाद देणारे — रसिक

(२) उत्तर लिहा :

  • (अ) शिबिरार्थीची संख्या — पंचवीस (२५)
  • (आ) शिबिरार्थीनी शिबिरात शिकलेली कला — चित्रकला
  • (इ) शिबिराचे ठिकाण — जिल्हा परिषद उच्च प्राथमिक शाळा, उत्रौली (ता. भोर)
  • (ई) शिबिर सुरू झाले ती तारीख — डिसेंबर (दहा दिवसांचे शिबिर, १९ डिसेंबर रोजी समारोप)

(३) वरील बातमीमध्ये ज्या ज्या गोष्टींविषयी माहिती दिलेली आहे ते घटक लिहा :

घटना, ठिकाण, दिनांक, प्रमुख पाहुणे, अध्यक्ष, शिबिरार्थींची संख्या आणि चित्रकला प्रदर्शनाला मिळालेला प्रतिसाद.