१०. कुलूप
श्री. कृ. कोल्हटकर — संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नोत्तरे आणि स्वमत. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (कुमारभारती).
शेअर कराAdvertisement
स्वाध्याय
नानांच्या कुलूप संग्रहालयातील कुलपांची वैशिष्ट्ये :
साध्या बाजारी कुलुपांची वैशिष्ट्ये :
- (१) काही कड्यांना आणि काही दारांना दोन दोन कुलुपे लावलेली होती, कारण — आपल्या चीजवस्तूंचे रक्षण व्हावे ही बंडूनानांची इच्छा नसून, आपला कुलपांचा संग्रह मित्रमंडळींच्या नजरेस पडावा हा त्यांचा मुख्य हेतू (हव्यास) होता.
- (२) नानांनी शेजाऱ्यांना पसाभर धान्य मागितले नाही, कारण — बंडूनाना हे अतिशय मानी गृहस्थ होते. धान्याच्या कोठीची किल्ली हरवल्यामुळे उपाशी राहिले तरी चालेल, पण कोणापुढे हात पसरणे त्यांना मान्य नव्हते.
| संकल्पना | संकल्पनांचा अर्थ |
|---|---|
| (१) वसुधैव कुटुंबकम् वृत्ती | 'संपूर्ण जग हेच एक कुटुंब आहे' अशी भावना. साध्या बाजारी कुलपांना कोणतीही किल्ली, काडी किंवा खिळा चालत असे (त्यांच्यात कसलाही भेदभाव नव्हता), म्हणून त्यांच्या या वृत्तीला लेखकाने गमतीने 'वसुधैव कुटुंबकम् वृत्ती' म्हटले आहे. |
| (२) अक्षरशत्रू कुलूप | अक्षरशत्रू म्हणजे ज्याला अक्षर ओळख नाही असा (निरक्षर). बंडूनानांनी तिजोरीला जे अक्षरी कुलूप लावले होते, त्याचे अक्षरे अंधारात जुळवणे कठीण जायचे व उजेडात आणल्यास इतरांना ती दिसायची. त्यापेक्षा ज्याला अक्षरे जुळवावी लागत नाहीत असे 'अक्षरशत्रू कुलूप' चांगले, असा टोला नानांनी लगावला. |
| (३) चोर कलेला आश्रय देत नाही. | बंडूनानांनी स्वतःच्या कल्पकतेने एक आगळेवेगळे कुलूप तयार करून तिजोरीला लावले. पण चोरांनी त्याची चोरी केली. यावर चिडून बंडूनाना म्हणाले की, चोरांना आपल्या या अद्भुत कलेचे कौतुक नाही, ते कलेला आश्रय देणारे नसून देशबुडवे आहेत. |
| (४) माझ्या हौशीने मिळकतीचा बचाव केला | चोरांनी घर साफ केले, पण बंडूनानांच्या पत्नीने नाटकाला जाताना अंगावर सर्व दागिने घातले होते. दागिन्यांच्या तिच्या हौशीमुळेच तिचे दागिने वाचले, म्हणून ती नानांना टोमणा मारून म्हणते की तुमच्या कुलपांपेक्षा माझ्या हौशीनेच घरची मिळकत वाचवली. |
नानांच्या अंगचे गुण :
Advertisement
- (१) अंधार : तम :: किल्ली : चावी (किंवा कुंजी)
- (२) सावध : बेसावध :: विश्वासू : अविश्वासू
- (३) रमेश : नाम :: ते : सर्वनाम
बंडूनानांना कुलपांचा अतिशय हव्यास होता. त्यांनी घराला विविध प्रकारची कुलपे लावली, अगदी स्वतःच्या कल्पकतेनेही तिजोरीसाठी एक वेगळेच कुलूप तयार केले. पण त्यांच्या एकाही कुलपामुळे घरातील चोरी वाचली नाही. उलट, चोरांनी नवीन कुलपे लावून घरातील माल लांबवला. ज्या गोष्टींचा नानांना प्रचंड अभिमान होता, ती कुलपे पूर्णपणे निरुपयोगी ठरली.
शेवटी त्यांच्या पत्नीने हौसेने अंगावर घातलेल्या दागिन्यांमुळेच घरातील काही मिळकत वाचली. यावर पत्नीने त्यांना टोमणा मारला की, 'तुमच्या कुलपांपेक्षा माझ्या दागिन्यांच्या हौशीनेच आपली मिळकत वाचवली.' या अचूक टोमण्यावर व स्वतःच्या मूर्खपणावर बंडूनानांकडे कोणतेही उत्तर उरले नाही, म्हणून त्यांच्या तोंडाला आपोआप कुलूप बसले (ते निमूटपणे गप्प झाले).
(१) बंडूनानांच्या छंदाच्या वर्णनातून पाठात घडणारा विनोद तुमच्या शब्दांत वर्णन करा.
बंडूनानांचा कुलपे जमवण्याचा छंद इतका विचित्र होता की, तिजोरीचे रक्षण करण्यापेक्षा लोकांना आपला संग्रह दाखवण्याचाच त्यांचा हेतू असायचा. धान्याच्या कोठीची किल्ली हरवली तर ते स्वतःचे कुलूप फोडायला तयार नसत, त्याऐवजी कुटुंबासह दोन दिवस उपाशी राहिले!
बाजारी कुलपांना ते 'वसुधैव कुटुंबकम्' म्हणतात कारण ती कोणत्याही काडीने किंवा नुसत्या हिसक्याने उघडायची. रात्री घंटेचे कुलूप लावून बसलेले नाना स्वतःच्या उजव्या हाताने कुलूप उघडताना डाव्या हाताने स्वतःचाच उजवा हात पकडून "चोर, चोर!" ओरडतात. अशा अनेक अतिशयोक्तीपूर्ण व चमत्कारिक प्रसंगांतून लेखकाने पाठात खळखळून हसवणारा विनोद निर्माण केला आहे.
(२) व्यक्तिमत्त्वविकासात छंदाचे असलेले महत्त्व लिहा.
छंदामुळे माणसाला फावल्या वेळेचा सदुपयोग करता येतो आणि मन आनंदी राहते. आजच्या धावपळीच्या जीवनात कामाच्या ताणातून मुक्त होण्यासाठी छंद हा एक उत्तम मार्ग आहे. वाचन, संगीत, चित्रकला, बागकाम यांसारख्या छंदांमुळे आपल्यातील सर्जनशीलता (Creativity) व कल्पकता वाढते.
तसेच, छंदामुळे व्यक्तीला नवीन गोष्टी शिकण्याची आवड निर्माण होते आणि तिच्या ज्ञानात भर पडते. एखादा चांगला छंद जोपासल्याने व्यक्तीचे विचार प्रगल्भ होतात आणि त्याला जीवनात एक वेगळी ऊर्जा मिळते. थोडक्यात सांगायचे तर, सकारात्मक आणि निरोगी व्यक्तिमत्त्व घडवण्यासाठी छंदाचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.