११. आभाळातल्या पाऊलवाटा

पक्षी हा निसर्गाचा अत्यंत सुंदर आणि महत्त्वाचा घटक आहे. पक्षी निरीक्षणातून मला असे समजले की, पक्ष्यांचे जीवन हे अत्यंत शिस्तबद्ध असते. ते दररोज सकाळी अन्नाच्या शोधात बाहेर पडतात आणि संध्याकाळी न चुकता आपल्या घरट्यात परततात. पिल्लांना भरवण्यासाठी ते खूप कष्ट घेतात.

या पाठाच्या आधारे असेही समजले की, जगण्यासाठी आणि अन्नासाठी पक्षी हजारो मैलांचा प्रवास करून स्थलांतर करतात. त्यांच्या अंगात एक वेगळीच दिशा-ओळखण्याची क्षमता असते. निसर्गातील बदलांची त्यांना अचूक चाहूल लागते. संकटांवर मात करून जगण्याची त्यांची जिद्द खरोखरच अचंबित करणारी आहे.

मानवी जीवन आणि पक्षी जीवन यात खूप मोठे साधर्म्य आहे. ज्याप्रमाणे मानवाला अन्नासाठी, नोकरीसाठी किंवा व्यवसायासाठी एका गावातून दुसऱ्या गावात किंवा एका देशातून दुसऱ्या देशात स्थलांतर करावे लागते, अगदी तसेच पक्षीही अन्नासाठी आणि जगण्यासाठी हजारो मैलांचे स्थलांतर करतात.

दुसरे म्हणजे 'घराची ओढ'. माणूस कितीही दूर गेला, तरी त्याला शेवटी आपल्या घराची ओढ लागते. पक्ष्यांचेही तसेच आहे; हिवाळा संपल्यावर वसंतागमाला ते अनामिक ओढीने आपल्या उत्तरेकडच्या घराकडे अचूकपणे परततात. कुटुंबाची काळजी घेणे, पिल्लांचे संगोपन करणे यातही मानवी जीवन आणि पक्षी जीवन समान वाटते.

संत तुकारामांचा एक प्रसिद्ध अभंग आहे— "पक्षी जाय दिगंतरा, बाळकांसी आणि चारा." याचा अर्थ पक्षी अन्नाच्या शोधात आकाशात दूरवर उडत जातात, परंतु त्यांचे लक्ष नेहमी आपल्या पिल्लांकडे आणि घराकडे असते.

या पाठाच्या संदर्भात विचार केला, तर युरोप आणि उत्तर आशियातून अनेक पक्षी अन्नाच्या शोधात हजारो मैल प्रवास करून दिगंतरा (दुसऱ्या खंडात) जातात. अन्नाची कमतरता हे त्यांच्या प्रवासाचे मूळ कारण असते. परंतु हिवाळा संपताच, अनुकूल वातावरण निर्माण झाल्यावर, ते पुन्हा आपल्या मूळ घराकडे परतीच्या प्रवासाला लागतात. म्हणजेच ते कितीही दूर गेले, तरी आपली मूळ जागा विसरत नाहीत, हे या उक्तीतून स्पष्ट होते.

होय, मला नक्कीच पक्षिमित्र बनायला आवडेल. पक्षी हे निसर्गाचे संतुलन राखण्यासाठी खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते हानिकारक कीटक खातात आणि फळांच्या बिया दूरवर पसरवून जंगल वाढवण्यास मदत करतात. पण आजकाल वाढत्या शहरीकरणामुळे आणि झाडांच्या कत्तलीमुळे पक्ष्यांची संख्या कमी होत आहे.

पक्षिमित्र बनून मला त्यांच्यासाठी काहीतरी करायचे आहे. उन्हाळ्यात त्यांच्यासाठी घराबाहेर पाण्याची भांडी ठेवणे, त्यांना दाणे टाकणे आणि जखमी पक्ष्यांवर उपचार करणे मला आवडेल. त्यांच्याबद्दल अधिक माहिती मिळवून मी इतरांनाही पक्ष्यांचे महत्त्व पटवून देईन, जेणेकरून निसर्गातील हा सुंदर घटक कायम सुरक्षित राहील.