इयत्ता ९ वी · मराठी · भाग ३

१२. पुन्हा एकदा (कविता)

कवयित्री प्रतिमा इंगोले — संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नोत्तरे, स्वमत आणि अपठित गद्य आकलन. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (कुमारभारती).

Advertisement

स्वाध्याय

१कवयित्रीला असे का म्हणावेसे वाटते ? ते लिहा.

(१) पावसाच्या सरी कोसळाव्यात, कारण —

उत्तर : पावसाच्या सरी बेभान होऊन कोसळल्यामुळे मातीत माती एक होईल आणि माणसा-माणसांतील सर्व कृत्रिम भेदाभेद पुसले जातील, अशी कवयित्रीची इच्छा आहे.

(२) भुलावी तहान विसरावी भूक, कारण —

उत्तर : इथल्या युवकांनी नवनिर्माणाचा ध्यास घ्यावा. नवनिर्मितीच्या या महान कार्यामध्ये ते इतके मग्न व्हावेत की त्यांना स्वतःच्या तहान-भुकेचाही विसर पडावा, असे कवयित्रीला वाटते.

२खालील घटनांचे कवयित्रीला अपेक्षित परिणाम लिहा.
गोष्टी परिणाम
(१) वीज चमकणे ती वीज खाली उतरून रक्तात भिनावी आणि तरुणांचे स्नायू पेटावेत (स्नायूंमध्ये नवनिर्माणाची ताकद यावी).
(२) वारा घुमणे इथला युवक भारला जावा आणि त्याला तहान-भुकेचा विसर पडून नवनिर्माणाची चाहूल लागावी.
३खालील प्रतीके व त्यांचा अर्थ यांच्या जोड्या लावा.
'अ' गट 'ब' गट (अर्थ)
(१) वीज रक्तात भिनावी (ई) माणसांत उत्साह निर्माण व्हावा
(२) मातीत माती एक व्हावी (इ) मातीने भेदभाव विसरावा
(३) नवनिर्माणाची चाहूल लागावी (उ) नवनवीन गोष्टीची निर्मिती करण्याची इच्छा व्हावी
(४) पुसून टाकीत भेदाभेद (आ) समाजातील भेदभाव नष्ट व्हावे
(५) उजळावी भूमी दिगंतात (अ) सर्वत्र भारत भूमी चमकावी

Advertisement

४भावार्थाधारित.

'मातीत माती व्हावी एक, पुसून टाकीत भेदाभेद' या काव्यपंक्तीतील सामाजिक आशय स्पष्ट करा.

पाऊस जेव्हा बेभान होऊन कोसळतो, तेव्हा जमिनीतली वेगवेगळी माती पाण्यात मिसळून एकजीव होते. त्या मातीत कोणताही वेगळेपणा उरत नाही. या उदाहरणातून कवयित्रीला सांगायचे आहे की, समाजात माणसा-माणसांमध्ये धर्म, जात, पंथ, गरीब-श्रीमंत असे अनेक कृत्रिम भेद आहेत. हे भेद माणसांनीच निर्माण केले आहेत.

पावसाच्या पाण्याने जशी माती एक होते, तसेच या समाजात प्रेमाची आणि एकतेची अशी काही बरसात व्हावी की माणसांतील हे सर्व भेदाभेद नष्ट होतील. सर्व माणसे एकमेकांशी प्रेमाने वागतील आणि समाजात समता प्रस्थापित होईल, हा अत्यंत मोलाचा सामाजिक आशय या पंक्तीतून व्यक्त झाला आहे.

५अभिव्यक्ती.

(१) आपल्या देशात शांतता निर्माण व्हावी यासाठी 'पुन्हा एकदा' काय व्हावे असे तुम्हांस वाटते, ते स्वतःच्या शब्दांत सविस्तर लिहा.

समाजात आज अनेक कारणांवरून द्वेष, स्वार्थ आणि हिंसाचार वाढला आहे. आपल्या देशात शांतता निर्माण व्हावी यासाठी 'पुन्हा एकदा' लोकांच्या मनात माणुसकी आणि बंधुभाव जागृत व्हावा असे मला वाटते. जाती-धर्माच्या भिंती पडून सर्व भारतीय एकोप्याने राहावेत.

तरुणांनी चुकीच्या मार्गाला न लागता देशाच्या विकासात आपले योगदान द्यावे. पुन्हा एकदा छत्रपती शिवाजी महाराज, महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारखे समतेचे विचार समाजात रुजावेत, जेणेकरून आपला देश प्रगतीपथावर जाऊन जगात शांतता नांदेल, असे मला मनापासून वाटते.

(२) कवितेचा तुम्हांला समजलेला भावार्थ स्पष्ट करा.

'पुन्हा एकदा' या कवितेत कवयित्री प्रतिमा इंगोले यांनी नवनिर्माणाची आणि सामाजिक एकतेची तीव्र इच्छा व्यक्त केली आहे. समाजात नवचैतन्य निर्माण करण्यासाठी पुन्हा एकदा वीज खाली उतरून तरुणांच्या रक्तात सळसळावी आणि त्यांच्या स्नायूंमध्ये कार्य करण्याची ताकद यावी, असे त्यांना वाटते.

तसेच, बेभान पावसामुळे मातीत माती मिसळून जशी एक होते, तसे माणसांतील सर्व भेदाभेद नष्ट व्हावेत आणि सर्वत्र समता प्रस्थापित व्हावी. तरुणांनी तहान-भूक विसरून या नवनिर्माणाच्या कार्यात झोकून द्यावे, ज्यामुळे आपल्या भारतभूमीची कीर्ती जगभर पसरेल, असा आशावाद या कवितेतून अतिशय ओजस्वी शब्दांत व्यक्त झाला आहे.

अपठित गद्य आकलन

१चौकटी पूर्ण करा.
  • (अ) झेंड्याचा पांढरा रंग प्रकाशाचा, सत्याचा व साधेपणाचा गुणांचा निदर्शक.
  • (आ) झेंड्याचा केशरी रंग त्यागाचा व नम्रतेचा गुणांचा निदर्शक.
  • (इ) झेंड्याचा हिरवा रंग हरितश्यामल भूमातेचा गुणांचा निदर्शक.
२झेंड्यातील अर्थपूर्णता स्वभाषेत स्पष्ट करा.

आपला राष्ट्रीय झेंडा (तिरंगा) आपल्याला अनेक मूल्यांची शिकवण देतो. झेंड्यातील पांढरा रंग आपल्याला सत्य, प्रकाश आणि साधेपणाने जगण्याचा संदेश देतो. त्यावरील अशोकचक्र आपल्याला गतिमान राहण्याची आणि सद्गुणांच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देते.

केशरी रंग आपल्याला त्याग आणि नम्रता शिकवतो, तर हिरवा रंग आपल्या भूमातेचे (निसर्गाचे) आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, झेंड्यातील हे रंग आणि चक्र आपल्याला सत्य, धर्म, त्याग आणि सेवावृत्तीच्या मार्गाने जाऊन पृथ्वीवर स्वर्ग निर्माण करण्याचा बहुमोल संदेश देतात.