इयत्ता ९ वी · मराठी

१४. ते जीवनदायी झाड

भारत सासणे — संपूर्ण स्वाध्याय, प्रश्नोत्तरे आणि स्वमत. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळ (कुमारभारती).

Advertisement

स्वाध्याय

१कारणे लिहा.

(१) लेखकाला लिंबाचे झाड जीवनदायी वाटले, कारण....

उत्तर : आजूबाजूला सगळीकडे शुष्क, कोरडी व तापलेली जमीन होती. अशा रखरखीत व उन्हाच्या वातावरणात हे खिडकीलगतचे लिंबाचे झाड हिरवेगार, लसलशीत आणि फळांनी लगडलेले होते. ते पशू-पक्षी, कीटक आणि माणसांनाही विसावा देत होते, म्हणून लेखकाला ते जीवनदायी वाटले.

(२) पारव्याची जोडी लिंबाच्या झाडावर राहते, कारण....

उत्तर : सभोवतालच्या रखरखीत आणि उष्ण वातावरणातून त्या पारव्याच्या जोडीने या लिंबाच्या काटेरी व हिरव्यागार झाडात एक सुरक्षित आणि थंड असा आश्रय शोधून काढला होता.

(३) लेखकाला खिडकी लावून घ्यावी असे वाटले, कारण....

उत्तर : लिंबाच्या झाडावरील एका छोट्या फांदीवर मधमाश्यांनी आपले पोळे रचायला सुरुवात केली होती. त्यामुळे मधमाश्या घरात येऊन दंश करतील या भीतीने लेखकाला खिडकी लावून घ्यावी असे वाटले.

२चौकट पूर्ण करा.

पाठातील नाददर्शक शब्द :

कलकलाट गजबजाट घमघमाट
३लिंबाच्या झाडाला खालील वैशिष्ट्ये कोणी कोणी प्राप्त करून दिली.
(१) संगीतमय झाड चिमण्या आणि इतर पक्षी (बुलबुल व पोपट)
(२) आश्रयदायी झाड पारव्याची जोडी, कुत्री, खारी, मुंग्या, किडे, गोगलगाई
(३) आश्वासक झाड तप्त वातावरणातून थव्याथव्याने येणारे पक्षी
(४) जीवनदायी झाड माणसे, पशू-पक्षी, कीटक आणि गोगलगाई (सर्व सजीव)

Advertisement

४'परसदार' या शब्दापासून चार अर्थपूर्ण शब्द तयार करा.
पर रस दार दर सर पार सदा
५पाठात वर्णन आलेल्या दोन कुटुंबांची दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे तुलना करा.
मुद्दा कुटुंब क्र. १ (दाक्षिणात्य स्त्रीचे कुटुंब) कुटुंब क्र. २ (शेजारील कुटुंब)
परसदार हिरवेगार लिंबाचे झाड होते. गवताची काडीही नव्हती.
माणसे सृजनाशी जोडलेली, आनंदी व निर्मितीक्षम. उदास, दुर्मुखलेली व त्रस्त.
स्त्रिया निसर्गप्रेमी, हळव्या व मोकळ्या मनाच्या. नुसते दागिने घालून बसणाऱ्या.
पाणी जमीन मोजकेच पाणी (फक्त मोरीचे पाणी). भरपूर पाणी (पाण्याचा हापसा) व जमीन मुबलक.
हिरवा आनंद झाड लावून व जगवून दूरवर हिरवा आनंद पसरवला. मुबलक साधने असूनही हिरवा आनंद पसरवण्याचा कधीच प्रयत्न केला नाही.
६चूक की बरोबर ते लिहा.
  • (१) परसदारी पाण्याचा हापसा असलेल्या शेजाऱ्यांची बाग फुललेली होती. — चूक
  • (२) इतर पक्ष्यांच्या त्रासामुळे पारव्याची जोडी लिंबाच्या झाडावरून हलली. — चूक
  • (३) लिंबाचं झाड लावणारी स्त्री अत्यंत हळवी होती. — बरोबर
  • (४) लिंबाच्या झाडावरील मधमाश्या कधी कुणाला चावल्या नाहीत. — बरोबर
७स्वमत.

(१) वृक्ष व मानवी जीवन यांच्यातील परस्परसंबंधांविषयी तुमचे मत सोदाहरण स्पष्ट करा.

वृक्ष आणि मानवी जीवन हे एकमेकांशी अतूटपणे जोडलेले आहेत. वृक्ष माणसाला जगण्यासाठी आवश्यक असलेला ऑक्सिजन, फळे, फुले, लाकूड आणि सावली देतात. माणूस झाडांची लागवड करून त्यांचे संवर्धन करतो. झाडांमुळे पर्यावरणाचा समतोल राखला जातो आणि मानवी जीवन सुखकर होते.

उदा., प्रस्तुत पाठात एका दाक्षिणात्य स्त्रीने लावलेले लिंबाचे झाड अनेक माणसांना आणि पशू-पक्ष्यांना आनंद व विसावा देते. झाडे नसतील तर पृथ्वीवर रखरखाट वाढेल आणि सजीवांचे जगणे कठीण होईल. ज्याप्रमाणे आई मुलाचे पोषण करते, त्याचप्रमाणे वृक्ष मानवाचे पोषण करतात. म्हणून वृक्ष आणि मानव या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

(२) झाड सजीवांसाठी जीवनदायी केंद्र कसे बनू शकते, हे विधान पटवून दया.

एखादे झाड जेव्हा बहरते, तेव्हा ते केवळ स्वतःसाठी जगत नाही. त्याच्या सावलीत मुंग्या, किडे, गोगलगाई, कुत्री आणि इतर प्राणी विसावा घेतात. त्याच्या फांद्यांवर अनेक पक्षी आपली घरटी बांधतात. त्याची फुले, फळे आणि पाने सर्वांना आनंद आणि पोषण देतात.

रखरखीत उन्हात एखादे हिरवेगार झाड पाहिल्यावर माणसाच्या मनालाही शांती आणि दिलासा मिळतो. जणू काही ते झाड स्वतःचा जीव धोक्यात घालून इतरांना जगण्याची ऊर्जा देत असते. सर्व प्राणिमात्रांना आसरा देणारे आणि त्यांच्या गरजा पुरवणारे असल्यामुळेच झाड हे खऱ्या अर्थाने सजीवांसाठी 'जीवनदायी केंद्र' बनते.

८अभिव्यक्ती : लेखकाच्या मुलाने पारव्यांच्या जोडीचा आश्रय- त्यांचे घरटे वारंवार पाहिल्यामुळे पारव्याचे जोडपे हळूहळू दिसेनासे झाले. ही घटना तुम्हाला काय सांगते, ते स्पष्ट करा.

कोणताही प्राणी किंवा पक्षी जेव्हा आपले घरटे बांधतो, तेव्हा त्याला एकांत आणि सुरक्षितता हवी असते. पारव्याच्या जोडीने लिंबाच्या काटेरी फांद्यांमध्ये सुरक्षितता पाहूनच घरटे बांधले होते. पण लेखकाचा मुलगा वारंवार तिथे जाऊन पाहत असल्यामुळे पारव्यांच्या त्या सुरक्षिततेला आणि एकांताला बाधा पोहोचली.

प्राण्यांना आणि पक्ष्यांनाही माणसांसारखाच स्वतःचा 'स्पेस' किंवा एकांत हवा असतो. मानवाच्या या अनावश्यक हस्तक्षेपामुळे ते घाबरतात आणि स्वतःच्या जीवाची काळजी वाटल्याने ते ती जागा सोडून दूर निघून जातात, हे या घटनेतून स्पष्ट होते. आपण पशू-पक्ष्यांच्या जीवनात अनावश्यक लुडबुड करू नये आणि त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक वातावरणात मुक्तपणे जगू द्यावे, हा मोलाचा संदेश यातून मिळतो.