५. काझीरंगा (स्थूलवाचन)

• काझीरंगा अभयारण्याचा विस्तार सुमारे २६५ चौरस किलोमीटर इतका विस्तीर्ण आहे.
• ही भूमी दलदलीची व चिखलाची असल्यामुळे तिला 'कर्दमभूमी' असे म्हटले जाते. इथे कंबरेइतका चिखल असल्याने पायी फिरणे अशक्य असते.
• येथे सर्वत्र 'एलिफंट ग्रास' (हत्ती गवत) नावाचे अतिशय उंच गवत वाढलेले असते, ज्यात हत्तीवर बसलेला माणूसही सहज लपून जातो.

• आफ्रिका वगळता काझीरंगाइतके विविध आणि असंख्य पशुपक्षी इतरत्र कुठेही आढळत नाहीत.
• येथे 'हुलॉक' नावाचा शेपूट नसलेला (पुच्छविहीन) दुर्मिळ वानर आढळतो, जो भारतातील इतर कोणत्याही प्रांतात नाही.
• जगातील प्रचंडकाय प्राण्यांमध्ये चौथ्या क्रमांकावर असलेला आणि आसामचे प्रतीक असलेला 'एकशिंगी गेंडा' येथे पाहायला मिळतो.
• रानम्हशींचे कळप, गायबगळे आणि काळसर अंगावर अस्पष्ट पांढुरके ठिपके असलेले 'सारंग' हरणांचे कळप येथील प्राणिजीवनाचे मोठे आकर्षण आहे.

वैजयंती ही लेखकाला काझीरंगा जंगलात फिरण्यासाठी मिळालेली एक सरावलेली हत्तीण होती. ती अतिशय देखणी आणि ऐटदार होती; जणू काही ती इंद्राच्या ऐरावताची मुलगीच शोभत होती. ती जेव्हा उंच गवतातून चालायची, तेव्हा रेशमी साडी सळसळल्यासारखा आवाज यायचा. ती अत्यंत हुशार होती व तिला वन्य प्राण्यांची किंवा वाटेतील संकटांची अचूक जाणीव (गंधज्ञान) होती.

एकशिंगी गेंडा हा आसाम राज्याचे प्रतीक आहे आणि काझीरंगाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. जगातील प्रचंडकाय प्राण्यांमध्ये आफ्रिकी हत्ती, भारतीय हत्ती व आफ्रिकेतील पांढऱ्या गेंड्यानंतर या एकशिंगी गेंड्याचा चौथा क्रमांक लागतो. हा प्राणी सहसा कोणाच्या अंगावर चालून जात नाही. बाजारात त्याच्या नाकावरील शिंगाची किंमत हजारो रुपये असते.

गेंडा हा प्राणी सामाजिक आरोग्याचा अतिशय भोक्ता (चाहता) असतो. शरीर थंड ठेवण्यासाठी तो आपले अंग चिखलाने माखून घेतो. विशेष म्हणजे, संपूर्ण जंगलात तो एकाच ठराविक ठिकाणी जाऊन आपली विष्ठा टाकतो. तो कितीही मैल दूर असला, तरी त्याच जागेवर परत येतो. घाण वाटेल तिथे टाकू नये आणि शेजाऱ्यांना त्रास देऊ नये, हे समजणारा गेंडा खरोखरच शहाणा प्राणी आहे.

गायबगळे हे पांढरे शुभ्र पक्षी असतात, जे नेहमी रानम्हशींच्या कळपाजवळ वावरतात. म्हशी जेव्हा गवतातून चालतात, तेव्हा अनेक लहान कीटक घाबरून हवेत उडतात. या कीटकांना खाण्यासाठी बगळे म्हशींच्या पाठीवर किंवा त्यांच्या आजूबाजूला येतात. काळ्या रंगाच्या विशाल म्हशींवर बसलेले हे पांढरे बगळे म्हणजे निसर्गाने कागदावर लिहिलेली 'काळ्यावरची पांढरी लिपी' वाटते.