९. हास्यचित्रांतली मुलं (स्थूलवाचन)

व्यंगचित्रकार केवळ चित्र काढत नाही, तर तो समाजातील किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या स्वभावातील विसंगती, गुण-दोष आणि उणिवा अत्यंत मार्मिकपणे चित्रातून मांडतो. मोठ्या व लांबलचक लेखनातून जे सांगता येत नाही, ते एका छोट्याशा व्यंगचित्रातून अगदी चपखलपणे प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचते.

उदा., डेव्हीड लँग्डन याच्या चित्रात भोकाड पसरणाऱ्या मुलाचे चित्र आहे. प्रथमदर्शनी तो उगीच रडतोय असे वाटते, पण चित्रात नीट पाहिल्यावर लक्षात येते की त्याला सेफ्टी पिन टोचल्यामुळे तो रडत आहे. म्हणजे लहान मुलांच्या रडण्यालाही काहीतरी कारण असते, हा विचार त्यात दडलेला आहे. अशा प्रकारे, कमीत कमी शब्दांत व रेषेतून व्यक्तीचे गुण-दोष व समाजातील विसंगती हसत-खेळत मांडण्याचे व्यंगचित्र हे खरोखरच एक अत्यंत प्रभावी अस्त्र आहे.

मला या पाठातील हंगेरियन व्यंगचित्रकार 'रेबर' याचे व्यंगचित्र सर्वात जास्त आवडले. या व्यंगचित्रात एक लहान मुलगा मोठ्या माणसाचे व्हायोलिन वाजवत आहे आणि दुसरा मोठा माणूस लहान मुलाचे व्हायोलिन वाजवत आहे असे दिसते. पण भिंतीवरील चित्र आणि दोघांच्या केसांची ठेवण पाहिल्यावर लक्षात येते की हे दोन्ही एकच व्यक्ती आहेत.

या चित्रातून मला हे समजले की, लहानपणी मुलांना मोठ्या वस्तूंचे व मोठेपणाचे प्रचंड आकर्षण असते. पण जसजसे वय वाढते, तसतसा माणसाचा छंद अधिक सूक्ष्म आणि सखोल होत जातो. बाह्य आकाराचे आकर्षण कमी होऊन माणूस कलेच्या अंतरंगात रमतो. हा अतिशय सुंदर व गमतीदार विचार या चित्रातून व्यक्त झाला आहे.

'व्यंगचित्र रेखाटणे' ही एक अत्यंत कठीण आणि सर्जनशील कला आहे. ही कला आत्मसात करण्यासाठी सर्वप्रथम सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती असणे अत्यंत आवश्यक आहे. माणसांचे चेहरे, त्यांचे हावभाव, शरीराची ठेवण आणि वागण्या-बोलण्याची पद्धत याकडे चित्रकाराचे बारकाईने लक्ष असावे लागते.

दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे उत्तम कल्पनाशक्ती आणि विनोदबुद्धी. समाजात घडणाऱ्या घटनांमधील विसंगती टिपून ती नर्मविनोदी शैलीत रेषेतून मांडता आली पाहिजे. याशिवाय, रेषेवर प्रभुत्व आणि सफाईदारपणे चित्र काढण्याचे कौशल्य या गोष्टींचाही सराव असायला हवा. केवळ हसवणे नव्हे, तर त्यातून विचार देण्याची संवेदनशीलता अंगी असावी लागते.

लहान मुलांची हास्यचित्रे काढणे खरोखरच अवघड असते, कारण केवळ मोठ्या माणसाच्या चित्राचा आकार लहान केला म्हणजे ते लहान मुलाचे चित्र होत नाही. त्यांना दाढीमिश्या काढल्या नाहीत किंवा चड्डी-शर्ट घातला, तरीही ते लहान मूल वाटत नाही.

लहान मुलांचे चित्र काढताना त्यांच्या शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे प्रमाण लहान असावे लागते. हाता-पायांची बोटं, नखं, नाकाचा व ओठांचा आकार, लहान भुवया या सर्व गोष्टींचा विचार करूनच चित्र काढावे लागते. लहान मुलांच्या चेहऱ्यावरील निरागसपणा आणि त्यांचे चंचल हावभाव रेषांमधून हुबेहूब उतरवणे हे व्यंगचित्रकाराचे मोठे कसब असते; म्हणूनच लहान मुलांची हास्यचित्रे काढणे अत्यंत कठीण असते.